Μιχαήλ Ε΄ ο Καλαφάτης

Όταν ο θάνατος του Μιχαήλ Δ΄ ήταν κοντά, η ανάγκη διατήρησης των προνομίων της Παφλαγονικής οικογένειας είχε ως αποτέλεσμα την ανάδειξη του Μιχαήλ Ε΄, ανεψιού του Μιχαήλ Δ΄. Ο Μιχαήλ Ε΄ επονομάστηκε Καλαφάτης από το επάγγελμα της οικογένειάς του, η οποία, όπως άλλωστε και η άμεση οικογένεια του Μιχαήλ Δ΄, ανήκε στον επιχειρηματικό κόσμο της Κωνσταντινούπολης. Ο Μιχαήλ έλαβε τον τίτλο του καίσαρα και η αυτοκράτειρα Ζωή τον υιοθέτησε για να νομιμοποιήσει τα δικαιώματά του στο θρόνο. Ο χαρακτήρας του Μιχαήλ Ε΄, που βασίλεψε μεταξύ 16ης Δεκεμβρίου 1041 και 21ης Απριλίου 1042, περιγράφεται με μελανά χρώματα στις πηγές. Φθονερός και κρυψίνους ο Μιχαήλ Ε΄ εξόρισε τον βασικό του υποστηρικτή, Ιωάννη τον Ορφανοτρόφο, ευνούχισε τους συγγενείς του και στράφηκε εναντίον της Ζωής. Προετοιμάζοντας την απομάκρυνσή της, ο Μιχαήλ Ε΄ προέβη σε γενναιόδωρες απονομές υψηλών συγκλητικών τίτλων σε ανθρώπους των οικονομικών κύκλων της Κωνσταντινούπολης, από όπου άλλωστε προερχόταν και ο ίδιος, και φαίνεται ότι προσπάθησε να συμφιλιωθεί με τις μεγάλες στρατιωτικές οικογένειες. Ο Μιχαήλ Ε΄ έστειλε, τέλος, την αυτοκράτειρα Ζωή σε εξορία στην Πρίγκηπο και την υποχρέωσε να καρεί μοναχή για να χάσει τα δικαιώματά της στο θρόνο, και επιχείρησε ομοίως να απομακρύνει και τον πατριάρχη Αλέξιο Στουδίτη. Η ανακοίνωση όμως των αποφάσεών του στις 19 Απριλίου 1042 είχε ως αποτέλεσμα μία φοβερή εξέγερση του λαού της Κωνσταντινούπολης, η οποία ενδεχομένως υποκινήθηκε από τον πατριάρχη Αλέξιο Στουδίτη και περιγράφεται γλαφυρά από τον Μιχαήλ Ψελλό, τον Μιχαήλ Ατταλειάτη και τον Ιωάννη Σκυλίτζη ως αυτόπτες μάρτυρες. Η εξέγερση θεωρείται δηλωτική του παγιωμένου δυναστικού αισθήματος των Βυζαντινών στα μέσα του 11ου αι., αλλά είναι επίσης πιθανόν ότι εξέφραζε την παραδοσιακή πτέρυγα της συγκλήτου, που αντιδρούσε στα φιλολαϊκά μέτρα του Μιχαήλ Ε΄ και υποστήριζε τη Ζωή. Από οργή για την μεταχείριση της νόμιμης αυτοκράτειρας, ο όχλος αποκάλεσε τον Μιχαήλ Ε΄ «σταυροπάτη», επειδή είχε καταπατήσει τον όρκο του προς τη Ζωή, «καλαφάτη» επειδή καταγόταν από αστική οικογένεια, κατέστρεψε τις οικίες των συγγενών του Μιχαήλ Ε΄ και επιτέθηκε σε εκκλησίες και στα ανάκτορα, ενώ ο ίδιος ο Μιχαήλ Ε΄ αναγκάστηκε να ζητήσει άσυλο στη μονή Στουδίου.
Αναζητώντας έναν νόμιμο εκπρόσωπο της Μακεδονικής δυναστείας, η σύγκλητος έβγαλε τότε την αδελφή της Ζωής, Θεοδώρα, από την μονή Πετρίου, όπου από χρόνια ζούσε ως μοναχή. Η Θεοδώρα αναγορεύθηκε και στέφθηκε αυτοκράτειρα ενώ παράλληλα επέστρεψε και η Ζωή από την Πρίγκηπο. Στις 21 Απριλίου 1042, με διαταγή της Θεοδώρας, ο Μιχαήλ Ε΄ αποσπάστηκε από το μοναστήρι και υπέστη την ποινή της τύφλωσης, μετά από την οποία εξορίστηκε στη Χίο.

Βιβλιογραφία:

Kaldellis, How to usurp the throne, 50-53· Χριστοφιλοπούλου, Ιστορία τ. Β2, 206-210, 232· Lemerle, Byzance, 254-255· Λουγγής, Χρονικόν, 75-104· Vryonis, Δημοκρατία, 303-308· ODB, 1366· Krallis, Attaleiates, 107-112· Krallis, Democratic action, 35-48· Garland, Empresses, 140-144· Μπουρδάρα, Καθοσίωσις, 115-117· Καρπόζηλος, Ιστορικοί και χρονογράφοι τ. Γ΄, 124-132, 292-306.
https://en.wikipedia.org/wiki/Michael_V_Kalaphates