Πατρίκιοι

Ο τίτλος του πατρικίου ήταν ο υψηλότερος τίτλος της πρωτοβυζαντινής εποχής μετά τον τίτλο του ὑπάτου (consul) και ο μοναδικός, η απονομή του οποίου ήταν αποδεσμευμένη από την παροχή στρατιωτικής ή διοικητικής υπηρεσίας. Ο τίτλος, εφόσον ήταν τόσο υψηλός, ήταν σχετικά σπάνιος. Ο Κωνσταντίνος Α΄ τον επανέφερε ως τιμητικό για λόγους διάκρισης και τιμής συγκεκριμένων ατόμων. Ο αυτοκράτωρ Ζήνων θέσπισε ότι η απονομή του μπορούσε να γίνεται μόνο σε αυτούς, οι οποίοι είχαν χρηματίσει ύπατοι ή έπαρχοι. Ο νόμος αυτός δεν τηρήθηκε απόλυτα, κι έτσι ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός Α΄ επέτρεψε επίσημα με νόμο το 537 όσοι ανήκαν στην βαθμίδα του illustris να μπορούν να διεκδικήσουν τον τίτλο του πατρικίου χωρίς να έχουν υπηρετήσει σε αυτές τις βαθμίδες, εξέλιξη που συμβαδίζει με τον περιορισμό της συμμετοχής στη σύγκλητο μόνο των ιλλουστρίων και με την ουσιαστική κατάργηση της ενεργής υπατείας. Ο τίτλος του πατρικίου, προσβάσιμος και σε ευνούχους παρά τις αρχικές αντίθετες προθέσεις, συνεχίζει ως ο υψηλότερος τίτλος της αυτοκρατορίας στη μέση βυζαντινή εποχή (μετά τους τίτλους που προορίζονται συνήθως για τα μέλη της αυτοκρατορικής οικογένειας), αλλά στο β΄ ήμισυ του 9ου αι. παρατηρήθηκε η ίδια ελαφρά υποβάθμιση έναντι των «ἀνθυπάτων», κατά τρόπο ώστε οι «ἀνθύπατοι πατρίκιοι» έρχονταν πρώτοι μετά την αυτοκρατορική οικογένεια και τους μαγίστρους. Ο συγκεκριμένος τίτλος εξάλλου συνόδευε κατεξοχήν την τιτλοφορία των στρατηγών των σημαντικότερων θεμάτων κατά τον 9ο-10ο αι. και θεωρείται ότι οι φέροντες αυτόν ανήκαν ουσιαστικά στην κορυφή της αριστοκρατίας του Βυζαντίου.
Υποβάθμιση του τίτλου του πατρικίου επήλθε από το β΄ ήμισυ του 10ου αι. και κυρίως τον 11ο αι. εξαιτίας των νέων τίτλων που δημιουργήθηκαν αυτή την εποχή. Η τελευταία αναφορά χρονολογείται στις αρχές του 12ου αι.

Βιβλιογραφία:

Bury, Administrative system, 20, 27-28· Oikonomidès, Listes, 294-295· Yannopoulos, Société profane, 48-50, 67-68· Winkelmann, Ämterstruktur, 32-33, 35-36, 45-48· Jones, LRE, 106, 528· Guilland, Recherches τ. 2, 132-202· Nichanian, Distinction, 590-596.