ΕΘΝΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΡΕΥΝΩΝ
ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ
ΤΟΜΕΑΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ
Έφη Ράγια

Βυζαντινῶν μέτρον τύχης


Λιμιτανέοι (limitanei)

Ο ρωμαϊκός όρος λιμιτανέοι (limitanei) ανταποκρίνεται στη σταδιακή διάκριση των μονάδων του στρατού που ήταν τοποθετημένες κατά μήκος των συνόρων από τις δυνάμεις εκείνες, που αποτέλεσαν τον τακτικό στρατό (comitatenses) της αυτοκρατορίας. Ιδανικά η θέσπιση των λιμιτανέων αποδίδεται στον αυτοκράτορα Διοκλητιανό, ενώ η δημιουργία του τακτικού στρατού κρούσης στον Μεγάλο Κωνσταντίνο, ωστόσο και οι δύο πληροφορίες δεν είναι ακριβείς, εφόσον και οι δύο στρατοί προέκυψαν σταδιακά από τον τακτικό στρατό της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Πέρα όμως από το στρατιωτικό θέμα, οι λιμιτανέοι αποτέλεσαν ένα «κοινωνικο-στρατιωτικό» μοντέλο. Τον 5ο και τον 6ο αι. πραγματικά οι λιμιτανέοι είναι στρατιώτες, τοποθετημένοι σε φρουρές κατά μήκος των συνόρων, οι οποίοι καλλιεργούν τη γη τους και παράλληλα παρέχουν στρατιωτική υπηρεσία στα φρούριά τους. Οι μονάδες των λιμιτανέων ήταν στάσιμες, καθώς είχαν αρμοδιότητα μόνο την απόκρουση των επιδρομών των εχθρών. Η εντοπιότητά τους είχε ως αποτέλεσμα τη μείωση της πολεμικής τους ικανότητας και την ενσωμάτωση των στρατιωτών στις τοπικές κοινωνίες, το οποίο είχε σοβαρές επιπτώσεις για την αντιμετώπισή τους από το κράτος και κατ’ επέκταση για την κοινωνική τους θέση. Έτσι, ενώ η εντοπιότητα συντελεί στην απόκτηση περιουσιακών στοιχείων και στην στρατολόγηση και των απογόνων τους (μαρτυρείται π.χ. για την Αίγυπτο), η έλλειψη μάχιμης ικανότητας συντελεί αρχικά στην αριθμητική μείωση των φρουρών στα ανατολικά σύνορα και στερεί σταδιακά από τους στρατιώτες τους μισθούς τους, οι οποίοι συνήθως καθυστερούν τον 6ο αι. Η πληροφορία του Προκόπιου, ότι ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός Α΄, αφαίρεσε από τους λιμιτανέους μέχρι το της «στρατείας ὄνομα» έχει ερμηνευθεί ως κατάργηση των σωμάτων των συνόρων, αλλά η άποψη αυτή δεν γίνεται γενικά δεκτή.

Βιβλιογραφία:

Jones, LRE, 607-608, 631, 649-654, 661-663, 669-670, 671-672· Βυζαντινός κόσμος τ. 1, 226-231, 237-245 (Zuckerman)· Haldon, Warfare, 67, 69, 71, 100, 102· Treadgold, Byzantium, 9, 11, 16, 46-64, 154-156, 161-162, 165, 179.