Αλέξιος Γ΄ Άγγελος

Ένα από τα θύματα της αντι-αριστοκρατικής πολιτικής του Ανδρονίκου Α΄ Κομνηνού, ο Αλέξιος Άγγελος, γιος του Ανδρονίκου Αγγέλου (δισεγγονός του Αλεξίου Α΄ Κομνηνού), περιπλανήθηκε στις αυλές της Εγγύς Ανατολής, χριστιανικές και μουσουλμανικές, περίπου μέχρι το 1187, οπότε επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη μετά από πολλές περιπέτειες. Το 1195 ο Αλέξιος βρέθηκε στο επίκεντρο συνωμοσίας που εξυφάνθηκε εναντίον του αδερφού του, Ισαακίου Β΄ Αγγέλου, και στις 8 Απριλίου αναγορεύθηκε αυτοκράτωρ από τον στρατό, με την υποστήριξη μελών της αριστοκρατίας από τις οικογένειες των Παλαιολόγων, Βρανά, Ραούλ, Καντακουζηνών και άλλων. Ο Ισαάκιος Β΄ Άγγελος συνελήφθη, τυφλώθηκε και φυλακίστηκε. Το πραξικόπημα αυτό αποτέλεσε αφορμή για την λεγόμενη «παρέκκλιση» της Δ΄ Σταυροφορίας. Ο Αλέξιος απέτυχε να διαχειριστεί σωστά την έλευση της Σταυροφορίας –ήδη από το 1197/8 οι σχέσεις του με τον πάπα Ιννοκέντιο Γ΄ ήταν τεταμένες– και η δραστηριότητα των σταυροφόρων κατέληξε στην άλωση της Κωνσταντινούπολης τον Απρίλιο του 1204.
Η βασιλεία του Αλεξίου Γ΄ συνοδεύτηκε αρχικά από ελπίδες για ανάκαμψη του Βυζαντινού κράτους έναντι των σοβαρών προκλήσεων των τελευταίων ετών (κακές σχέσεις με τη Δύση, ιδιαιτέρως με τη Βενετία και την Γερμανική αυτοκρατορία, αυτονομήσεις στις βαλκανικές και μικρασιατικές επαρχίες, αναταραχές μέσα στην ίδια την Κωνσταντινούπολη), στις οποίες ο Αλέξιος Γ΄ δεν κατάφερε να αντεπεξέλθει. Η κακή κατάσταση των δημοσίων οικονομικών ενισχύθηκε με τις εκτενείς παραχωρήσεις προνομίων στους υποστηρικτές και τους συγγενείς του, με την ενοικίαση των φόρων (π.χ. των λιμανιών, αλλά και ολόκληρων επαρχιών), με τη δραστηριότητα των πειρατών (μάλιστα σύμφωνα με τις πηγές τα λάφυρα των πειρατικών επιδρομών εισέρχονταν στο κρατικό ταμείο). Για να εξοικονομήσει χρήματα ο Αλέξιος Γ΄ όχι μόνο επέτρεψε την πώληση των τίτλων, αλλά και λεηλάτησε τους βασιλικούς τάφους των Αγίων Αποστόλων για να καταβάλει στον Γερμανό αυτοκράτορα Ερρίκο Στ΄ το περίφημο «αλαμανικόν». Η υπερβολική φορολόγηση αποτέλεσε αντικείμενο συνεχών εκκλήσεων για ελαφρύνσεις από τις επαρχίες• οι φόροι συλλέγονταν κανονικά, όμως δεν κατέληγαν πια στο δημόσιο ταμείο, αλλά προστίθεντο στις γιγάντιες περιουσίες της αριστοκρατίας. Δεν είναι λοιπόν παράξενο ότι ο Αλέξιος Γ΄ κατάσχεσε την γιγάντια περιουσία του πρωτοστράτορα Μανουήλ Καμμύτζη, όταν αυτός αιχμαλωτίστηκε από τους Βλάχους. Σε ένα παρόμοιο περιστατικό που αφορούσε τον έμπορο Καλομόδιο όμως ο εμπορικός κόσμος της Κωνσταντινούπολης ξεσηκώθηκε και προκάλεσε την παρέμβαση του πατριάρχη Γεωργίου Ξιφιλίνου. Συνολικά, τόσο στην άσκηση της εσωτερικής πολιτικής, όσο και της εξωτερικής, ο Αλέξιος Γ΄ Άγγελος υπήρξε άτολμος και ευεπηρέαστος• τη μεγαλύτερη επιρροή φαίνεται πως ασκούσε πάνω του η σύζυγός του, Ευφροσύνη Καματηρή. Ο ίδιος ο Αλέξιος Γ΄ προτιμούσε να χρησιμοποιεί το επίθετο των Κομνηνών, της βασιλικής γενιάς από την οποία καταγόταν, πιθανώς θέλοντας να διαφοροποιηθεί από τον προκάτοχο αδελφό του. Ο λαός πάντως του απέδωσε το παρατσούκλι «βαμβακοράβδης» για να περιγράψει τον υποχωρητικό χαρκακτήρα του.
Τη νύχτα της 17ης Ιουλίου 1203, ο Αλέξιος Γ΄ Άγγελος εγκατέλειψε την Κωνσταντινούπολη μπροστά στην απειλή των σταυροφόρων της Δ΄ Σταυροφορίας, παίρνοντας μαζί το μεγαλύτερο μέρος των χρημάτων του ταμείου και τα βασιλικά σύμβολα της εξουσίας. Σύμφωνα σύγχρονες εκτιμήσεις, η φυγή του ήταν προμελετημένη, πιθανώς με την πρόθεση να εγείρει στρατό στις βαλκανικές επαρχίες, όπου κατέφυγε, αρχικά στη Δεβελτό, και στη συνέχεια στην Αδριανούπολη και στη Μοσυνόπολη· μέχρι την άλωση της Κωνσταντινούπολης η αυτοκρατορία παρέμενε διαιρεμένη, ενώ μέχρι τη σύλληψή του από τους Σταυροφόρους ο Αλέξιος Γ΄ παρέμενε ένας απρόβλεπτος πόλος εξουσίας στις βαλκανικές επαρχίες. Αν ίσχυε αυτό το σχέδιο, δεν δικαίωσε τον Αλέξιο Γ΄ η εξέλιξη, η οποία σύμφωνα με σύγχρονους ερευνητές εξηγεί τη διήγηση του Νικήτα Χωνιάτη, που παρουσιάζει τον Αλέξιο Γ΄ ως έρμαιο των εξελίξεων. Αν και είχε δημιουργήσει με τους γάμους των θυγατέρων του ισχυρές συμμαχίες με την αριστοκρατία, είναι αμφίβολη η υποστήριξη που μπορούσε να έχει, δεδομένης της κατάστασης. Ο Αλέξιος Γ΄ συνελήφθη το 1205 από τους Λατίνους και εστάλη στη Λομβαρδία (βόρεια Ιταλία) όπου παρέμεινε για αρκετά χρόνια. Ο εξάδελφός του, Μιχαήλ Άγγελος, που είχε υπαγάγει υπό την εξουσία του την Ήπειρο, τον απελευθέρωσε από την αιχμαλωσία και τον έστειλε στη Μικρά Ασία. Εκεί ο Αλέξιος Γ΄ήρθε σε συνεννόηση με τους Τούρκους του σουλτανάτου του Ικονίου και τον σουλτάνο Καϊχοσρόη Α΄, και με τουρκική βοήθεια προσπάθησε να καταλάβει το θρόνο στη Μικρά Ασία, όπου από το 1208 βασίλευε ο γαμπρός του, Θεόδωρος Α΄ Λάσκαρης. Μετά από μάχη που έλαβε χώρα στην Αντιόχεια του Μαιάνδρου την άνοιξη του 1211, ο Αλέξιος Γ΄ Άγγελος συνελήφθη, σύμφωνα μάλιστα με μία εκδοχή δικάστηκε, κρίθηκε ένοχος και τυφλώθηκε. Ακολούθως φυλακίστηκε στη Νίκαια της Μικράς Ασίας. Ο Αλέξιος Γ΄ πέθανε λίγο καιρό αργότερα και τάφηκε στη μονή Υακίνθου στη Νίκαια.

Βιβλιογραφία:

Βαρζός, Γενεαλογία τ. Β΄, 726-801· Angold, Αυτοκρατορία, 481-482, 486-487, 494-499, 505-506, 510-511, 513-516· Angold, Church and society, 126-127, 196, 204-205· Angold, Government, 12-13, 73, 167· Angold, Fourth crusade, 37-43, 46-47, 142-143· Angold, Byzantine politics, 55-68· Brand, Byzantium, 111-113, 117-157 passim, 191-193, 200-204, 213-217, 235-241· Γιαρένης, Συγκρότηση, 40-47, 59-67, 75-76· Oikonomidès, Décomposition, 15-17· Cheynet, Pouvoir, 128-140, 140-141, 459-461, 463-465· Χριστοφιλοπούλου, Ιστορία τ. Γ1, 205-210, 211-212, 220-221· Simpson, Choniates, 58-63, 112-14, 138, 182-197· ODB, 64-65· Makrides, Akropolites, 79-81, 107-108, 114-116, 123-124, 127-130.
http://www.doaks.org/resources/seals/gods-regents-on-earth-a-thousand-ye...
https://en.wikipedia.org/wiki/Alexios_III_Angelos