Ανδρόνικος Α΄ Κομνηνός

Η σύντομη βασιλεία του Ανδρονίκου Α΄ Κομνηνού (1183-1185) έμεινε στην ιστορία του Βυζαντίου ως βασιλεία του τρόμου. Ο ίδιος ήταν μία αμφιλεγόμενη και πολύπλευρη προσωπικότητα που προκάλεσε το ενδιαφέρον τόσο των συγχρόνων του όσο και των ερευνητών της ιστορίας. Με πολλά χαρίσματα και εξίσου πολλές αδυναμίες, ήξερε να κερδίζει την αφοσίωση των άλλων, ωστόσο δεν θεωρούσε πως η δική του ήταν δεσμευμένη. Η σκιαγράφησή του από τον Νικήτα Χωνιάτη αποτελεί την καλύτερη και πιο αποκαλυπτική παρουσίαση του ανθρώπου και της βασιλείας του ενώ η αφήγηση ενσωματώνει το αριστοτεχνικά λογοτεχνικό πορτραίτο του που αποτελεί ταυτόχρονα το αποκορύφωμα της συγγραφικής δεξιοτεχνίας του συγγραφέα.
Ο Ανδρόνικος Κομνηνός ήταν γιος του αδελφού του αυτοκράτορα Ιωάννη Β΄ Κομνηνού, Ισαακίου και συνομίληκος του αυτοκράτορα Μανουήλ Α΄ Κομνηνού. Γεννηθέντες και οι δύο το 1118, μεγάλωσαν μαζί στη βασιλική αυλή του Ιωάννη Β΄ Κομνηνού. Μεταξύ τους κυριάρχησε τόσο η φιλία, όσο και ο σφοδρός ανταγωνισμός και η αντιζηλία. Οι επικίνδυνες συνωμοσίες και η απρεπής συμπεριφορά του Ανδρονίκου έφερναν σε δύσκολη θέση τον αυτοκράτορα, όχι μόνο στο προσωπικό αλλά και στο διπλωματικό επίπεδο, ενώ αντίστροφα κατά την υπηρεσία του ο Ανδρόνικος δεν επέδειξε ποτέ ιδιαίτερες ικανότητες. Σύμφωνα με τις συγκεχυμένες θεωρίες συνωμοσίας που παραδίδουν οι βυζαντινές πηγές, ο Ανδρόνικος φαίνεται πως επιδίωξε επανειλημμένα να ανέβει στο θρόνο, εμπλέκοντας ξένες δυνάμεις αλλά και μη διστάζοντας να επιχειρήσει τη δολοφονία του αυτοκράτορα. Ωστόσο ο Μανουήλ Α΄ δεν κατάφερε να υπερβεί την αγάπη του για τον εξάδελφό του για να τον τιμωρήσει όπως του άξιζε. Ο Ανδρόνικος φυλακίστηκε πολλές φορές. Το 1167 κατάφερε να δραπετεύσει και εγκατέλειψε την αυτοκρατορία, για να περιπλανηθεί σε ξένες αυλές. Τη ζωή του μέχρι το θάνατο του Μανουήλ Α΄ Κομνηνού (1180) σημάδεψε ο παράνομος έρωτάς του για την ανεψιά του, χήρα του βασιλέα των Ιεροσολύμων Βαλδουίνου, Θεοδώρα Κομνηνή. Για χάρη της, εξαιτίας της σύλληψής της μαζί με τα παιδιά τους από τον κυβερνήτη της Τραπεζούντας, ο Ανδρόνικος επέστρεψε στην αυτοκρατορία και αναγκάστηκε να ζητήσει δημόσια συγνώμη από τον αυτοκράτορα. Ο Μανουήλ Α΄ φαίνεται ότι τον έστειλε σε εξορία στο Οίναιον της Παφλαγονίας, όπου και παρέμεινε μέχρι την επιστροφή του στην Κωνσταντινούπολη το 1182. Προφανώς ο αυτοκράτορας αναγνώριζε στο πρόσωπο του εξαδέλφου του τον πιο επικίνδυνο αντίπαλο του ανήλικου ακόμα γιου του, Αλεξίου Β΄.
Ο Ανδρόνικος Κομνηνός αποτέλεσε σοβαρό αντίπαλο της κυβέρνησης της αντιβασιλείας και της Μαρίας της Αντιοχείας μετά το 1180. Υποκίνησε χωρίς δισταγμό τη σφαγή των Λατίνων της Κωνσταντινούπολης τον Απρίλιο του 1182 προκειμένου να εξουδετερώσει την αυτοκράτειρα, γεγονός που του επέτρεψε να αναλάβει ο ίδιος την αντιβασιλεία. Μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα, ο Ανδρόνικος δολοφόνησε την Μαρία Κομνηνή, κόρη του Μανουήλ Α΄, και τον σύζυγό της, Renier του Montferrat, έβαλε τον νεαρό αυτοκράτορα να υπογράψει την θανατική καταδίκη της μητέρας του, Μαρίας της Αντιοχείας και στέφθηκε αυτοκράτορας τον Σεπτέμβριο του 1183 χωρίς να διστάσει να ορκιστεί δημόσια ότι θα βοηθούσε τον Αλέξιο Β΄ στο έργο της διακυβέρνησης· πολύ σύντομα ωστόσο, και παρά τον όρκο του, δολοφόνησε και τον δεκατετραετή ακόμα Αλέξιο Β΄ Κομνηνό, η σορός του οποίου απλώς πετάχτηκε στον Βόσπορο. Οι δολοφονίες αυτές εγκαινίασαν την ανελέητη καταδίωξη της Κομνήνειας αριστοκρατίας, τα μέλη της οποίας ο Ανδρόνικος Α΄ θεωρούσε επικίνδυνους αντιπάλους. Πολλοί εξ αυτών είχαν αρχικά υποστηρίξει την άνοδο του Ανδρονίκου, αλλά η βιαιότητα της βασιλείας του τους ανάγκασε, όσους δεν εκτελέστηκαν, δεν δολοφονήθηκαν πρόωρα ή δεν ακρωτηριάστηκαν, να καταφύγουν σε ξένες αυλές, μεταξύ αυτών και οι δύο μελλοντικοί αυτοκράτορες, Ισαάκιος Β΄ Άγγελος και Αλέξιος Γ΄ Άγγελος, οι οποίοι ήταν και οι μόνοι άρρενες γόνοι της οικογενείας του Ανδρονίκου Αγγέλου που δεν ακρωτηριάστηκαν. Για να νομιμοποιήσει τη βασιλεία του ο Ανδρόνικος Α΄ νυμφεύθηκε, εξηκονταπενταετής αυτός, τη μνηστή του δολοφονηθέντος αυτοκράτορα, Αγνή-Άννα της Γαλλίας, ένας γάμος που προκάλεσε τη σφοδρή κριτική των συγχρόνων του εφόσον η νύφη ήταν ακόμη ανήλικη. Ο Ανδρόνικος Α΄ Κομνηνός κατάφερε με όλα αυτά όχι μόνο να απομονωθεί από την αριστοκρατία, αλλά και από τον πληθυσμό της αυτοκρατορίας, της Πόλεως όσο και των επαρχιών, που τόσο τον είχε υποστηρίξει και τον είχε επευφημίσει ως σωτήρα το 1182.
Θεωρείται ότι ο Ανδρόνικος Α΄ Κομνηνός επιχείρησε κάποιες μεταρρυθμίσεις, και επισημαίνεται ότι ενίσχυσε τη γραφειοκρατική μηχανή εναντίον της αριστοκρατίας. Η άποψη αυτή ωστόσο είναι ακόμα υπό συζήτηση. Κατά τη βασιλεία του ξεκινούν αυτονομήσεις στις επαρχίες (γνωστότερη είναι η περίπτωση της Κύπρου), ενώ φαίνεται πως επιχείρησε να καταστήσει δικαιότερη και αμερόληπτη της κοινωνικής θέσεως την δικαιοσύνη και πιθανώς παραχώρησε φορολογικά προνόμια σε διάφορες πόλεις. Τα σύνορα στη Μικρά Ασία ήταν ασφαλή κατά τη σύντομη βασιλεία του, αλλά στις βαλκανικές επαρχίες σημειώθηκε η επέκταση της Ουγγαρίας και η αυτονόμηση της Σερβίας υπό τον Στέφανο Νεμάνια. Ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά την ασφάλεια έχει επισημανθεί ότι οι διώξεις κατά της αριστοκρατίας στέρησαν από το στρατό του Βυζαντίου τη φυσική του ηγεσία.
Η βία που σημάδεψε το καθεστώς του Ανδρονίκου Α΄ Κομνηνού κυριάρχησε και στο τέλος του. Εφόσον με την πολιτική του είχε εκθέσει την αυτοκρατορία έναντι της Δύσης, η προέλαση των Νορμανδών στην Μακεδονία και η άλωση της Θεσσαλονίκης (Αύγουστος 1185) όξυνε την ατμόσφαιρα στην Κωνσταντινούπολη. Όταν ο Ισαάκιος Άγγελος σκότωσε ξαφνικά τον βασικό υπουργό του Ανδρονίκου, Στέφανο Αγιοχριστοφορίτη (11 Σεπτεμβρίου), ζήτησε άσυλο στην Αγία Σοφία και το πλήθος εξεγέρθηκε υπέρ του. Η εξέγερση κατέληξε στη λεηλασία του Μεγάλου Παλατίου, της οπλοθήκης και των βασιλικών ναών και στη σύλληψη του Ανδρονίκου. Ακολούθησε ο προπηλακισμός του, από οργισμένα μέλη της αριστοκρατίας και από το ίδιο το πλήθος, στις άγριες διαθέσεις του οποίου παραδόθηκε στη συνέχεια ο Ανδρόνικος Κομνηνός. Τα βασανιστήρια και οι εξευτελισμοί στα οποία υπεβλήθη τις επόμενες μέρες ο Ανδρόνικος διηγήθηκε αναλυτικά ο Νικήτας Χωνιάτης και αποτελούν μοναδικό παράδειγμα τέτοιου είδους αφήγησης στις Βυζαντινές πηγές. Ο Ανδρόνικος Α΄ Κομνηνός πέθανε τελικά στον ιππόδρομο της Κωνσταντινούπολης στις 19 Σεπτεμβρίου 1185. Μέσω του γιου του, Μανουήλ, η γενιά του Ανδρονίκου Α΄ βασίλευσε στην Τραπεζούντα μέχρι την κατάκτησή της από τους Τούρκους. Η εξ αρρενογονίας καταγωγή των απογόνων απευθείας από τον ιδρυτή της δυναστείας, Αλέξιο Α΄ Κομνηνό, απέδωσε στους βασιλείς της Τραπεζούντας το όνομα Μεγάλοι Κομνηνοί.

Βιβλιογραφία:

ODB, 94· Jurewicz, Andronikos I· Χριστοφιλοπούλου, Ιστορία τ. Γ1, 162-185· Magdalino, Αυτοκρατορία, 324-330, 356-358, 365-367· Tinnefeld, Kaiserkritik, 174- 179· Βαρζός, Γενεαλογία τ. Α΄, 493-638· Simpson, Choniates, 158-170, 197-198, 224-225, 226-228, 236-238, 259-260· Brand, Byzantium, 17-18, 28, 38-54, 63-75· Angold, Αυτοκρατορία, 404-8, 471-482· Cheynet, Pouvoir, 427-434· Saxey, Metamorphoses, 121-143· Καρπόζηλος, Ιστορικοί και χρονογράφοι τ. Γ΄, 743-758.
https://en.wikipedia.org/wiki/Andronikos_I_Komnenos