Βίος Φιλαρέτου του ελεήμονος

Ο Βίος του Φιλαρέτου του ελεήμονος είναι ένα από τα πιο πρωτότυπα κείμενα της βυζαντινής αγιολογίας. Αφορά στη ζωή του παππού της αυτοκράτειρας Μαρίας της Άμνιας, συζύγου του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Στ΄, Φιλαρέτου. Το κείμενο ακολουθεί πρότυπα της Παλαιάς Διαθήκης, στα οποία προσαρμόζει τα βυζαντινά δεδομένα, αλλά αποτελεί ουσιαστικά μία κοσμική βιογραφία, και όχι ένα αγιολογικό κείμενο, εφόσον ο Φιλάρετος δεν εκάρη ποτέ μοναχός.
Σύμφωνα με το Βίο, ο Φιλάρετος ήταν ένας ευγενής από την Παφλαγονία, με καταγωγή από τον Πόντο και την Γαλατία, που ζούσε στην Άμνια της Παφλαγονίας, κοντά στη Γάγγρα. Ήταν πολύ πλούσιος, καθώς κατείχε μεγάλες εκτάσεις γης και μεγάλα κοπάδια ζώων, και η οικία του ήταν εξαιρετικά πολυτελής. Με το πέρασμα του χρόνου όμως, ο Φιλάρετος έχασε κομμάτι-κομμάτι την μεγάλη του περιουσία, είτε εξαιτίας των επιδρομών των Αράβων, είτε εξαιτίας των φυσικών καταστροφών και άλλων γεγονότων. Τα κτήματα που του απέμειναν δεν ήταν σε θέση πια να τα καλλιεργήσει, εφόσον δεν διέθετε τα ανάλογα μέσα, εργάτες και ζώα, και οι γείτονες τα καταπάτησαν. Παρά την πρόσφατη πτωχεία του, ο Φιλάρετος ήταν πάντα πρόθυμος να βοηθήσει όποιον κατέφευγε σε αυτόν για βοήθεια. Έτσι ο Φιλάρετος χάρισε τα τελευταία περιουσιακά του στοιχεία, μέχρι τη στιγμή που εκπρόσωποι του αυτοκράτορα αναζήτησαν υποψήφιες νύφες για τον Κωνσταντίνο Στ΄. Καθώς επιλέχθηκε η Μαρία, ολόκληρη η οικογένεια μετακόμισε στην Κωνσταντινούπολη. Ο γάμος τελέστηκε το 788 και όλα τα μέλη της οικογένειας έλαβαν υψηλούς τίτλους και εισοδήματα, ενώ οι υπόλοιπες εγγονές του Φιλάρετου έκαναν σύντομα πολύ καλούς γάμους. Ο Φιλάρετος όμως τα υπόλοιπα χρόνια της ζωής του συνέχιζε τις φιλανθρωπίες του, μοιράζοντας χρήματα στους πτωχούς που συναντούσε στην Κωνσταντινούπολη. Ο Φιλάρετος πέθανε το 792 και τον Βίο του συνέγραψε ο εγγονός του Νικήτας το 821/822, σύμφωνα με τον επίλογο του Βίου στην Καριούπολη της Πελοποννήσου.
Ο Βίος του Φιλαρέτου είναι ένα πολύτιμο κείμενο για τον πλούτο των πληροφοριών κοινωνικού ενδιαφέροντος που περιέχει. Περιγράφεται ο βίος μιας διευρυμένης οικογένειες που περιλαμβάνει ανιόντες και κατιόντες συγγενείς, τα μέλη της οποίας εργάζονται προσωπικά στα κτήματά τους. Εκτός από τις σχέσεις μεταξύ των μελών της οικογένειας όμως, περιγράφονται περιστατικά που έχουν σχέση με τον αγροτικό βίο, η επιτυχία του οποίου ήταν εξαρτημένη από πολλούς παράγοντες, και κυρίως από φυσικά φαινόμενα όπως οι αρρώστιες που χτυπούσαν τα καματηρά ζώα, οι λιμοί και τυχαία γεγονότα, σε συνδυασμό με την ικανότητα καταβολής των φόρων. Ο Φιλάρετος έδωσε τον τελευταίο του ίππο σε έναν στρατιώτη, επειδή ο δικός του ίππος πέθανε ξαφνικά και σύμφωνα με το κείμενο κινδύνευε να σκοτωθεί στη μάχη. Ο Φιλάρετος ήταν ένας τοπικός άρχοντας ο οποίος ενεργά συμμετείχε στην ζωή του χωρίου και στον οποίο προσέφευγαν οι χωρικοί όταν αντιμετώπιζαν προβλήματα, η σχέση όμως ήταν αμφίδρομη και ανταποδοτική, εφόσον μόνο με τη βοήθεια των χωρικών προετοιμάστηκε ένα μεγάλο τραπέζι για τους ανθρώπους του αυτοκράτορα. Ανεξαιρέτως αν ισχύει η εκδοχή της πτώχευσης όμως, πάνω από όλα το κείμενο αναμεταδίδει την σημασία, για μία ολόκληρη πολυμελή οικογένεια, της εξάρτησης από το κράτος, υπό τη μορφή τίτλων και αξιωμάτων, που έδωσε στην οικογένεια πλούτο και διάρκεια για πολλές γενεές, και παράλληλα αναμεταδίδει ένα μέρος τουλάχιστον από την οικονομική θεωρία της εποχής: η επικινδυνότητα που δημιουργούσε ο πόλεμος με τους Άραβες, ο αποθησαυρισμός χρημάτων και πολύτιμων αντικειμένων, η βεβαιότητα και η ασφάλεια του μισθού, της ρόγας του αξιώματος, η σημασία της γης και η σημασία της κτηνοτροφίας.

Βιβλιογραφία:

Βίος Φιλαρέτου, 16-50· Ludwig, Sonderformen, 74-166· ODB, 1650· PmbZ, αρ. 6136· Kazhdan, Literature (650-850), 282-291· Κουντούρα-Γαλάκη, Βυζαντινός κλήρος, 39, 185-186, 195· Kaplan, Les hommes et la terre, 332-333· Auzépy, De Philarète, 117-135· Ράγια, Πρόβλημα ρευστότητας, 255, 256-257, 259, 270-272· Ράγια, Κρατικός παράγοντας, 279.