Βασίλειος Λακαπηνός ο παρακοιμώμενος

Νόθος γιος του αυτοκράτορα Ρωμανού Α΄ Λακαπηνού, ο Βασίλειος ευνουχίστηκε σε παιδική ηλικία και επί της βασιλείας του πατέρα του ανέλαβε δράση στα ανάκτορα. Έφερε τον τίτλο του πατρικίου και επί Κωνσταντίνου Ζ΄ έλαβε το αξίωμα του πρωτοβεστιαρίου και το αργότερο από το 948 του παρακοιμωμένου. Το 959 ο Βασίλειος απομακρύνθηκε από τα καθήκοντά του προς όφελος του Ιωσήφ Βρίγγα, για να εκμεταλλευτεί τις συγκυρίες και να επανέλθει ως υποστηρικτής του Νικηφόρου Β΄ Φωκά το 963. Ο αυτοκράτωρ μάλιστα δημιούργησε γι’ αυτόν έναν νέο τίτλο, του προέδρου της συγκλήτου. Από αυτή την εποχή ξεκινά η περίοδος της παντοδυναμίας του, αφού συγκέντρωνε τη διαχείριση της εξουσίας στο εσωτερικό της χώρας αλλά και πιθανώς αποφάσιζε για την εξωτερική πολιτική. Ο Βασίλειος Β΄ όμως τον απομάκρυνε τελειωτικά το 985/6, και μάλιστα κατέσχεσε ολόκληρη την περιουσία του και τον εξόρισε. Σύντομα μετά από αυτό ο Βασίλειος Λακαπηνός αρρώστησε βαριά και πέθανε στην εξορία.
Ο Βασίλειος περιγράφεται ως εξαιρετικά δραστήριος, ευφυής και πανούργος άνθρωπος, αδίστακτος και δολοπλόκος. Το 963 υποστήριξε την άνοδο του Νικηφόρου Φωκά, συντονίζοντας εναντίον του Ιωσήφ Βρίγγα φίλους, συγγενείς και οικείους, οι οποίοι έσερναν μαζί τους «πλῆθος ἀτάκτων». Μέσα στην αναταραχή λεηλατήθηκαν πολλές οικίες πολιτών και ιδιαιτέρως «ἐμφανῶν καὶ πολιτικῶν ἀνδρῶν» στην Κωνσταντινούπολη (9 Αυγούστου 963). Παρά τις ευεργεσίες που έλαβε από τον Νικηφόρο Φωκά για την βοήθειά του, ο Βασίλειος Λακαπηνός συνωμότησε εναντίον του για την άνοδο του Ιωάννη Τζιμισκή το 969 και απομάκρυνε την βασίλισσα Θεοφανώ μετά τη δολοφονία του Νικηφόρου Β΄ Φωκά, ενώ οι πηγές του αποδίδουν την ηθική ευθύνη για τον θάνατο του Τζιμισκή το 976. Με τον νέο αυτοκράτορα, Βασίλειο Β΄, ο Βασίλειος Λακαπηνός είχε αρχικά πολύ καλές σχέσεις. Ο Λακαπηνός φαίνεται πως χειρίστηκε την επανάσταση του Βάρδα Σκληρού και στις διαπραγματεύσεις που ακολούθησαν με τη Βαγδάτη για την παράδοση του Σκληρού φαίνεται πως υποστήριζε τη θέση των Φωκάδων, ενάντια στις αποφάσεις του Βασιλείου Β΄. Αυτό φαίνεται πως προκάλεσε την απομάκρυνσή του και αρχικά τον περιορισμό του, που όμως δεν ήταν αρκετός για να σταματήσει ο παρακοιμώμενος τις δολοπλοκίες. Έτσι, ενώ είναι πιθανόν ότι συνωμότησε εκ νέου, αυτή τη φορά εναντίον του Βασιλείου Β΄, η χρονική συγκυρία της τελειωτικής του καθαίρεσης και εξορίας (985/6) υποδηλώνει πως αναμείχθηκε στην σχεδιαζόμενη τότε επανάσταση του Βάρδα Φωκά.
Κατά απροσδόκητο ίσως τρόπο ο Βασίλειος Λακαπηνός εμπλέκεται στην αντιπαράθεση του κράτους με τους «δυνατούς» που επί Βασιλείου Β΄ φαίνεται να κορυφώνεται με τις επαναστάσεις του Βάρδα Σκληρού και του Βάρδα Φωκά. Ο Βασίλειος ήταν πολύ πλούσιος. Διέθετε κτήματα στην Κιλικία και έναν πολυτελέστατο οίκο στην Κωνσταντινούπολη, τον οίκο «του Βαρβάρου». Το 975, όταν ο αυτοκράτορας Ιωάννης Α΄ Τζιμισκής περνούσε από την Κιλικία, δυσαρεστήθηκε διαπιστώνοντας πως τα πλουσιότερα κτήματα της περιοχής ανήκαν στον παρακοιμώμενο. Μεγάλο μέρος του πλούτου του Βασιλείου Λακαπηνού προερχόταν από τις δωροδοκίες που λάμβανε για τον διορισμό των αξιωματούχων, για τις οποίες στηλιτεύεται στις πηγές. Αν και δεν υπάρχουν σαφείς πληροφορίες για την ευνοϊκή μεταχείριση των «δυνατών» από τον Βασίλειο Λακαπηνό, είναι βέβαιο ότι ο Βασίλειος Β΄ θεωρούσε τις παραχωρήσεις του υπερβολικές, εφόσον, μετά την απομάκρυνσή του, εξέδωσε πρόσταγμα ακυρώνοντας τα προνόμια που είχε παραχωρήσει ο Λακαπηνός κατά τη δεκαετία 976-985/6, εκτός και αν ελέγχονταν από τη νέα διοίκηση του Βασιλείου Β΄. Η διάταξη αυτή μάλιστα επαναλαμβάνεται στη Νεαρά κατά των δυνατών του 996. Σε αυτό το πλαίσιο λοιπόν εντάσσεται η άτεγκτη μεταχείριση του Βασιλείου Λακαπηνού από τον Βασίλειο Β΄: η καθαίρεση, εξορία και κατάσχεση της περιουσίας του, αλλά και το γκρέμισμα της μονής που είχε ανεγείρει με δικά του έξοδα ο Λακαπηνός, αφιερωμένης στον Μεγάλο Βασίλειο, ήταν όχι μόνο η τιμωρία του, αλλά ένα ηχηρό μήνυμα προς τους δυνατούς.
Εξαιρετικά μορφωμένος, με υψηλή αισθητική και αγάπη για την τέχνη και τα γράμματα, ο Βασίλειος Λακαπηνός συνδέεται με πληθώρα καλλιτεχνικών έργων. Θεωρείται ότι ήταν συλλέκτης έργων τέχνης αλλά και βιβλίων ενώ κατά μία άποψη είναι σχεδόν βέβαιη η παρέμβασή του στη σύνθεση του Περί βασιλείου τάξεως (De Cerimoniis), που αποδίδεται στον Κωνσταντίνο Ζ΄ Πορφυρογέννητο. Γνωστότερο έργο τέχνης που φέρει επίγραμμα όπου ξεκάθαρα αναφέρεται το όνομα του προέδρου Βασιλείου είναι η περίφημη σταυροθήκη του Limburg, έργο της περιόδου 963-969. Τα αριστουργήματα τέχνης που ανήκαν σε αυτόν κατασχέθηκαν το 985/6. Πολλά από αυτά βρίσκονται σήμερα στη Δύση, όπου βρέθηκαν πιθανώς μετά τη λεηλασία της Κωνσταντινούπολης το 1204.

Βιβλιογραφία:

Svoronos, Novelles, αρ. 14A.198-211, B.234-247· Σκυλίτζης, 257-259, 311-312· Ζωναράς 3, 483.12-15, 497-8, 537, 539, 554-555· Brokaar, Basil Lekapenus, 199-234· Χρήστου, Αυτοκρατορική εξουσία, 241-252· Βλυσίδου, Πολιτική, 111-129· Βλυσίδου, Αριστοκρατικές οικογένειες, 175-176, 184-186, 191-200· Βλυσίδου, Εκκλησία και πολιτική, 187-196· Cheynet, Pouvoir, 27, 30-31, 326-331· Χριστοφιλοπούλου, Ιστορία τ. Β2, 82-83, 155· Μαρκόπουλος, Ιωσήφ Βρίγγας, 94-95, 96, 97-98, 105· Ševčenko, Re-reading Porfyrogenitus, 185, 191, 192 σημ. 61· Featherstone, Preliminary remarks, 479· Featherstone, Δι’ ἔνδειξιν, 77-79· Kresten, Beobachtungen, 474-475· Follieri, Versi, 447-455· Guilland, Recherches τ. 1, 182-184· Tougher, Eunuchs, 55-6, 65-66, 80, 103, 105-106, 138· Μπουρδάρα, Καθοσίωσις, 46· PmbZ 2, αρ. 20925.
https://de.wikipedia.org/wiki/Limburger_Staurothek
https://www.flickr.com/photos/28433765@N07/3764376963/in/photostream/