Βασιλικά

Η νομοθετική συλλογή «Βασιλικά» αποτελεί την κορύφωση της νομοθετικής δραστηριότητας των πρώτων Μακεδόνων αυτοκρατόρων, Βασιλείου Α΄ (867-886) και Λέοντος Στ΄ (886-912), η οποία στόχευε στην εκκαθάριση της νομοθεσίας (ἀνακάθαρσις τῶν παλαιῶν νόμων) από διατάξεις οι οποίες δεν έβρισκαν εφαρμογή ή και έβλαπταν τις έννομες σχέσεις. Τα Βασιλικά χρησιμοποίησαν ως βάση ανάλογη κωδικοποίηση ή ίσως «προσχέδιο» του Βασιλείου Α΄· το έργο αυτό, το οποίο δεν σώζεται αλλά ανιχνεύεται στις πηγές και θεωρείται ότι ακολουθούσε εγγύτερα την κωδικοποίηση του Ιουστινιανού Α΄, καταρτίστηκε σε σαράντα βιβλία και μέρος του θεωρείται ότι είχε αποτελέσει η Εἰσαγωγὴ του πατριάρχη Φωτίου, για την οποία τώρα πιστεύεται ότι επίσης είχε ισχύ νόμου. Η Εἰσαγωγὴ χρονολογείται στα τελευταία χρόνια της βασιλείας του Βασιλείου Α΄. Σύντομα μετά την άνοδό του στο θρόνο, ο Λέων Στ΄ ξεκίνησε την νέα έκδοση της νομοθεσίας του πατέρα του, μολονότι σε καμία πηγή δεν αναφέρεται ο Λέων Στ΄ ως υπεύθυνος γι’ αυτήν. Η νομοθεσία, τα λεγόμενα «βασιλικὰ ξ΄ βιβλία» σηματοδοτούν μία ξεκάθαρη «επιστροφή» στο Ιουστινιάνειο δίκαιο· ως προς τα λατινικά τμήματα χρησιμοποιήθηκαν παραφράσεις, περιλήψεις και ερμηνευτικά κείμενα του Corpus Iuris Civilis προγενέστερων εποχών, και πιθανώς ο μεγάλος όγκος κωδικοποίησης είναι ο λόγος που δεν σώζεται σε ενιαία χειρόγραφα, υπάρχει ασάφεια ως προς τον τίτλο της και πολλά προβλήματα σχετικά με την αρχική της σύνθεση, εφόσον υπέστη πολλές επεξεργασίες στη συνέχεια. Από την άποψη του δικαίου, η συλλογή των Βασιλικών αποτελεί μία πραγματική συστηματοποίηση και ενοποίηση του ισχύοντος δικαίου με καταβολή μεγάλης προσπάθειας για απάλειψη των αντιφάσεων και για ενημέρωση με νέους νόμους που τέθηκαν σε ισχύ μετά την Κωδικοποίηση του Ιουστινιανού Α΄ (Νεαρές, κανόνες συνόδων). Η ύλη των Βασιλικῶν χωρίστηκε σε τίτλους, κεφάλαια και θέματα, τα οποία συνολικά κατέλαβαν εξήντα «βιβλία» (έξι τόμους)· οι «τίτλοι» ειδικότερα συγκεντρώνουν τις διατάξεις που αφορούσαν το ίδιο αντικείμενο. Παρά τις διακηρύξεις των συντακτών κατά της νομοθετικής συλλογής της Ἐκλογῆς, τα Βασιλικά έχουν ενσωματώσει πολλές διατάξεις που αφορούσαν κυρίως στο ποινικό δίκαιο.
Η ολοκλήρωση της κωδικοποιητικής προσπάθειας των Μακεδόνων αυτοκρατόρων περιλαμβάνει επίσης τις Νεαρές του αυτοκράτορα Λέοντος Στ΄ και τον λεγόμενο Πρόχειρο Νόμο, που σύμφωνα με τις τελευταίες έρευνες εκδόθηκε το 907 (και όχι το 872 όπως πιστευόταν μέχρι πρόσφατα). Η σύνδεση του λεγόμενου «Ἐπαρχικοῦ βιβλίου», συλλογής που περιλαμβάνει διατάξεις που ρυθμίζουν την λειτουργία των σημαντικότερων συντεχνιών της Κωνσταντινούπολης, και του έργου «ἐν πολέμοις Τακτικὰ» του Λέοντος Στ΄, κειμένου που αφορά τον πόλεμο ακολουθώντας παλαιότερες παραδόσεις αλλά περιέχει πολλές καινοτομίες κατά το πνεύμα του 10ου αι. αλλά και του αυτοκράτορα αυτού, δεν είναι σαφής. Η διάνοια του αυτοκράτορα ωστόσο, οι αντιλήψεις του και οι στόχοι του, ανιχνεύονται ιδιαιτέρως στις Νεαρές του. Οι 113 Νεαρές του Λέοντος Στ΄ σώζονται σε corpus που φανερώνει την επίσημη ή ημιεπίσημη έκδοσή τους ήδη κατά τη βασιλεία του ίδιου αυτοκράτορα. Μέσα από αυτές είναι σαφής η πρόθεση του νομοθέτη, που θεωρείται πως σε πολλές περιπτώσεις ήταν ο ίδιος ο Λέων Στ΄, για τον έλεγχο της απονομής δικαιοσύνης με στόχο την ισονομία, την ισότητα των πολιτών έναντι του νόμου.
Τα Βασιλικά υπήρξαν η τελευταία κωδικοποίηση του δικαίου στο Βυζάντιο. Η επίδρασή τους υπήρξε μεγάλη, τόσο για τη διαμόρφωση του ευρωπαϊκού δικαίου όσο και για το ελληνικό δίκαιο, εφόσον μέσα από την Εξάβιβλο του Αρμενόπουλου (14ος αι.) η νομοθεσία αυτή ίσχυε μέχρι την εισαγωγή του Αστικού Κώδικα στη σύγχρονη μεταπολεμική Ελλάδα.

Βιβλιογραφία:

Τρωιάνος, Πηγές, 240-263· Τρωιάνος, Νεαρές, 17-37· Τρωιάνος, Νομική σκέψη, 415-425· Hunger, Λογοτεχνία τ. 3, 334-344· Χριστοφιλοπούλου, Πολίτευμα, 184-188· Χριστοφιλοπούλου, Ιστορία τ. Β2, 38-45· Lokin, The significance of law, 71-91.