Δίκαιον της προτίμησης

Το δίκαιον της προτίμησης αναφέρεται στις διατάξεις της βυζαντινής νομοθεσίας του 10ου αι. που ρυθμίζουν την πώληση των ακινήτων, συγκεκριμένα το δικαίωμα των προσώπων να προτιμηθούν για την αγορά ενός υπό πώληση ακινήτου. Η προέλευση του δικαίου εντοπίζεται στην ελληνιστική εποχή· σχετικές διατάξεις ανιχνεύονται σε νόμους της πρωτοβυζαντινής εποχής, ωστόσο τον 10ο αι. η ισχύς των νόμων ενισχύθηκε με μία σειρά από αυστηρές Νεαρές που αντιμετωπίζονται συχνά ως ενότητα και αφορούν την απορρόφηση μικρών ιδιοκτησιών και ιδιοκτησιών των στρατιωτών από τους λεγόμενους «δυνατούς», με άλλα λόγια, το δίκαιον της προτίμησης τον 10ο αι. συνδέεται με σημαντικές κοινωνικές εξελίξεις του Βυζαντίου.
Η πρώτη Νεαρά του 10ου αι. προέρχεται από τον Λέοντα Στ΄ και εκδόθηκε κανονικά στην έκδοση του Σβορώνου, μολονότι έχει αμφισβητηθεί η γνησιότητά της· κατά την άποψη του εκδότη ωστόσο είναι πιθανόν ότι η μορφή στην οποία σώζεται το κείμενο δεν αποτελεί την τελική, επίσημη εκδοχή του νόμου. Η Νεαρά περιέχει μία τροποποίηση προκειμένου να μην παρεμποδίζονται οι αγοραπωλησίες ακινήτων, ώστε να συλλέγονται κανονικά οι φόροι, περιορίζοντας το δικαίωμα αντίδρασης αυτών που μπορούν να επικαλεστούν την προτίμηση στο διάστημα των έξι μηνών από την αναγγελία της πώλησης. Ο δεύτερος νόμος, που εκδόθηκε το 928 από τον αυτοκράτορα Ρωμανό Α΄ Λακαπηνό είναι πολύ περισσότερο αναλυτικός, καθώς καθορίζει την σειρά προτίμησης μεταξύ των υποψηφίων αγοραστών, δίνοντας προτεραιότητα στους συνιδιοκτήτες, συγγενείς και άλλους, στους «ὁμοτελεῖς» και στους γείτονες. Το δικαίωμα στην προτίμηση μεταξύ των αγοραστών πηγάζει αφενός από την πρακτική αντιμετώπιση του χωρίου, των «χωριτῶν» και των περιουσιακών τους στοιχείων ως φορολογικής ενότητας, το οποίο δημιουργεί και ενισχύει τις μεταξύ των φορολογούμενων νομικές σχέσεις (η γειτονία και η ὁμοτέλεια, δηλαδή η καταβολή των φόρων της «ῥίζας χωρίου» έχουν ιδιαίτερη σημασία σε αυτό το πλαίσιο), αλλά και από την πραγματική, εμπράγματη σχέση μεταξύ ενός προσώπου και ενός ακινήτου η οποία θεμελιώνει την προτίμηση (π.χ. συνιδιοκτησία, νομή, εμφύτευση κλπ), και από τις σχέσεις μεταξύ ακινήτων (π.χ. γειτονία, δουλεία). Τα δικαιώματα αυτά απαντούν γενικά στις νομικές και διπλωματικές πηγές του Βυζαντίου με τον όρο «ἀνακοίνωσις».
Η Νεαρά του Ρωμανού Α΄ συνδέει το δίκαιον της προτίμησης με την διαβρωτική για την ακεραιότητα των κοινοτήτων χωρίων δράση των «δυνατῶν», προς τους οποίους απαγορεύονται οι πράξεις απαλλοτρίωσης ακινήτων που ανήκουν σε χωρίον (δωρεά, κληροδότηση, νομή), αλλά ο νόμος, σε αντίθεση με αυτούς που ακολούθησαν, δεν συνδέεται με τον λιμό του 927/8, οι επιπτώσεις του οποίου φαίνεται πως έγιναν εμφανείς λίγα χρόνια αργότερα. Οι επόμενοι νόμοι αλλά και οι επεξεργασίες και επανεκδόσεις τους τροποποιούν προς το αυστηρότερο το περιθώριο της παραγραφής για την αμφισβήτηση της πώλησης από πρόσωπα που διεκδικούν το δίκαιον της προτίμησης και απαγορεύουν υπό αυστηρότατες ποινές στους «δυνατοὺς» να εισέλθουν στις κοινότητες χωρίων με οποιοδήποτε τρόπο και οποιοδήποτε είδος συναλλαγής με τους πένητες. Με το δίκαιον της προτίμησης συγκεκριμένα ασχολήθηκαν επίσης ο αυτοκράτορας Νικηφόρος Β΄ Φωκάς (963-969) και ο Μανουήλ Α΄ Κομνηνός (1143-1180).
Το δίκαιον της προτίμησης συνέχισε να υφίσταται και να ισχύει και ανιχνεύεται η χρήση του στα έγγραφα δικαιοπραξιών μέχρι το τέλος του Βυζαντίου. Η αλλαγή στην ορολογία, «δίκαιον τοῦ πλησιασμοῦ» αντί «τῆς προτιμήσεως» πιθανώς αντικατοπτρίζει την χαλάρωση της φορολογικής βάσης της εφαρμογής του δικαίου που επήλθε από τον 11ο αι. και εξής. Η επίδραση όμως του δικαίου της προτίμησης στην τέλεση δικαιοπραξιών απαλλοτρίωσης και εκμετάλλευσης γης μέχρι τη σύγχρονη εποχή είναι σαφείς. Το δίκαιον της προτίμησης καταργήθηκε τελικά το 1856 από το σύγχρονο Ελληνικό κράτος.

Βιβλιογραφία:

Svoronos, Novelles, 13-40, αρ. 1, 2· Papagianni, Protimesis, 1071-1082· Παπαγιάννη, Νομολογία, 221-256· Παπαγιάννη, Ανακοίνωση, 213-226· Lemerle, Agrarian history, 90-94, 100-103· Ostrogosky, Paysannerie, 45-46· Ostrogorsky, Steuergemeinde, 33-35· Ostrogorsky, Pre-emption right, 117-126· Ostrogorsky, Ιστορία τ. Β2, 131, 150-151· Kaplan, Les hommes et la terre, 410-429, 434-436· Saradi, Pre-emption right, 267-289· Saradi, ‘Dynasteia’ and ‘prostasia’, 101-106· Χριστοφιλοπούλου, Πολίτευμα, 318-321.