Δανηλίς

Το περιστατικό της Δανηλίδας είναι ένας από τους μύθους που επενδύουν ιδεολογικά την κοινωνική άνοδο του αυτοκράτορα Βασιλείου Α΄, ιδρυτή της Μακεδονικής δυναστείας. Σύμφωνα με τον μύθο, ο Βασίλειος, νέος και άγνωστος ακόμα, αλλά ενταγμένος στο προσωπικό του Θεοφιλίτζη, συγγενή του καίσαρα Βάρδα, βρέθηκε στην Πάτρα ακολουθώντας τον Θεοφιλίτζη ο οποίος εκτελούσε «δουλεία» του δημοσίου. Κατά το προσκύνημα στον ναό του Αγίου Ανδρέα κάποιος μοναχός τον αναγνώρισε ως μελλοντικό βασιλέα και του απέδωσε τις ανάλογες τιμές. Το περιστατικό έγινε γνωστό στη Δανηλίδα και υπήρξε η αφορμή για τη γνωριμία της με τον Βασίλειο. Γνωρίζοντας την μελλοντική εξέλιξη του Βασιλείου από τις προφητικές ρήσεις του μοναχού, η Δανηλίς του δώρισε χρυσό, δούλους (ἀνδράποδα), πολυτελή είδη ιματισμού και άλλα πολύτιμα είδη, ζητώντας του να δημιουργήσει με τον γιο της, Ιωάννη, «πνευματικῆς ἀδελφότητος σύνδεσμον». Μετά την άνοδο του Βασιλείου στο θρόνο της αυτοκρατορίας (867), ο Ιωάννης τιμήθηκε με τον τίτλο του πρωτοσπαθαρίου. Η Δανηλίς επισκέφθηκε πολλά χρόνια αργότερα (κατά τη διήγηση το 884) τον αυτοκράτορα, φέροντας μαζί της πεντακόσιους δούλους (οἰκέται), εκ των οποίων εκατό ευνούχοι «εὐειδεῖς» και εκατό υφάντρες, ενώ τα δώρα της ήταν πολυτελέστερα «τῶν ἐθνικῶν βασιλέων». Στα δώρα αυτά η Δανηλίς προσέθεσε ιδιόκτητες εκτάσεις στην Πελοπόννησο και έντυσε τον ναό που είχε ανεγείρει προσφάτως ο Βασίλειος Α΄ στο όνομα του Παντοκράτορα, του Αρχαγγέλου Μιχαήλ και του Προφήτη Ηλία με τάπητες. Σε αντάλλαγμα ο Βασίλειος Α΄ την αξίωσε να αποκαλείται «μήτηρ βασιλέως». Η Δανηλίς στη συνέχεια κατέστησε τον διάδοχο Λέοντα Στ΄ εκτελεστή της διαθήκης της. Με το θάνατό της ο απεσταλμένος του αυτοκράτορα βρήκε μεγάλες ποσότητες κινητού πλούτου (νομίσματα, πολύτιμα σκεύη και είδη, δούλους και ζώα) και διένειμε τα αγαθά της σύμφωνα με τη διαθήκη της, κατακυρώνοντας ογδόντα προάστεια στο δημόσιο.
Η ιστορία αναπαράγει αφηγηματικά πρότυπα της ελληνιστικής αρχαιότητας που απαντούν στις πολυάριθμες παραλλαγές του Ψευδοκαλλισθένη, καθώς και παλαιοδιαθηκικά πρότυπα στα οποία εμπλέκει στοιχεία αυτοκρατορικής προπαγάνδας που χρησιμοποίησε η Μακεδονική δυναστεία (προφητείες του Δανιήλ, Σολομών και βασίλισσα του Σαβά, Δαβίδ βασιλεύς και προφήτης Ηλίας). Παρόλα αυτά ο μύθος της Δανηλίδος εμπεριέχει σημαντικά στοιχεία κοινωνικής κινητικότητας στο Βυζάντιο. Χρησιμοποιήθηκε με σαφή στόχο να θεμελιώσει την κοινωνική και οικονομική άνοδο του Βασιλείου, ο οποίος χάρη στη δωρεά της Δανηλίδας επένδυσε στην αγορά γης και εντάχθηκε πλέον στην ευγενή ομάδα των γεωργών, δηλαδή μεταξύ των γαιοκτημόνων. Από την άλλη πλευρά, ο σύνδεσμος «ἀδελφότητος» μεταξύ του γιου της Δανηλίδας, Ιωάννη, και του Βασιλείου Α΄, όσο και ο τίτλος της μητρός του βασιλέως που αποδόθηκε στην ίδια αποτελούν μαρτυρίες για την δημιουργία κοινωνικών δεσμών μεταξύ των ανθρώπων με στόχο την αλληλοβοήθεια και κοινωνική άνοδο στο Βυζάντιο.
Η κοινωνική θέση της Δανηλίδας (εὐγενὴς καὶ πλουσιωτάτη) δεν θεμελιώνεται πλήρως, δεν εξηγείται δηλαδή η προέλευση ούτε της ευγένειας ούτε του πλούτου που κατέχει. Ο πλούτος ωστόσο αναλύεται σε όλα τα εξωτερικά χαρακτηριστικά της υψηλής κοινωνικής κατάστασης: η απαρίθμηση δούλων, χρυσού, πολυτίμων ειδών στην ιστορία αναπαράγουν (αριστοτελικά) λογοτεχνικά πρότυπα, ενώ η «ευγένεια» της Δανηλίδος θεμελιώνεται στην κατοχή μεγάλων ιδιόκτητων κτημάτων, και όχι της καταγωγής. Η δομή εμπεριέχει αντιφάσεις οι οποίες επιλύονται στην κατάληξη του μύθου: ενώ ο συγγραφέας αναγνωρίζει την ευγένεια και τον πλούτο και τα σέβεται, η Δανηλίς προβάλλεται ως μία αυτόνομη και ανεξάρτητη αρχόντισσα της επαρχίας, η οποία τελικά εισέρχεται στον κύκλο των βασιλικών ευνοούμενων και λαμβάνει η ίδια τον τίτλο «μήτηρ βασιλέως» και ο γιος της Ιωάννης εντάσσεται επίσης στην αυτοκρατορική υπηρεσία. Και ο πλούτος της Δανηλίδος, που περιγράφεται ως μεγαλύτερος του πλούτου των «ἐθνικῶν βασιλέων», υπερβαίνει «πάντα ἰδιωτικὸν πλοῦτον» και είναι «τυραννικῶν ὀλίγον καταδεέστερον» στην κατάληξη της ιστορίας κατοχυρώνεται στο δημόσιο. Κρατικά κτήματα στην βορειοδυτική Πελοπόννησο μαρτυρούνται μέχρι και τον 12ο αι.

Βιβλιογραφία:

Θεοφάνη Συνεχιστές, 226-228, 316-321· Βίος Βασιλείου, 40-46, 252-264· Αναγνωστάκης, Το επεισόδιο της Δανιηλίδας, 375-390· Moravcsik, Sagen und Legenden, 96-97· PmbZ 1, αρ. 1215· Sidéris, Adelphopoièsis, 287-289· Ševčenko, Re-reading Porfyrogenitus, 192-193· Anagnostakis-Kaldellis, Textual sources, 115-123· Rapp, Ritual brotherhood, 305-308· PmbZ, αρ. 1215· Hendy, Studies, 206-207· Runciman, Danelis, 425-431.