Ειρήνη αυτοκράτειρα

Η αυτοκράτειρα Ειρήνη, σύζυγος του Λέοντος Δ΄, ήταν γόνος της οικογένειας των Σαρανταπήχων με καταγωγή από την Αθήνας. Παντρεύτηκε τον Λέοντα Δ΄ το 769 και το 771 γέννησε το μοναδικό της παιδί, τον Κωνσταντίνο Στ΄. Μετά τον πρόωρο θάνατο του συζύγου της, το 780, η Ειρήνη ενέργησε ως αντιβασιλεύς κηδεμονεύοντας τον ανήλικο γιο της. Στα νομίσματα της εποχής η Ειρήνη εμφανίζεται μαζί με τον Κωνσταντίνο Στ΄ κρατώντας τη σφαίρα, σαφής ένδειξη της κοσμικής εξουσίας που ασκούσε ενάντια στα συμφέροντα του γιού της.
Η Ειρήνη ήταν μία δυναμική γυναίκα. Κυβέρνησε στηριζόμενη στους πανίσχυρους ευνούχους της, Αέτιο και Σταυράκιο, και προέβη στη λήψη φιλολαϊκών μέτρων, μείωση ή κατάργηση φόρων, ιδιαιτέρως δε αυτών που βάρυναν την Εκκλησία, που ενίσχυσαν τη θέση της στο θρόνο. Ενδιαφέρθηκε ιδιαιτέρως για τις δυτικές επαρχίες και απέστειλε στην Ελλάδα μία εκστρατεία εναντίον των Σλάβων η οποία υπήρξε επιτυχής, αλλά δεν κατάφερε να εμποδίσει την επέκταση των Φράγκων στην Ιταλία. Για να αντιμετωπίσει το πρόβλημα η Ειρήνη αρραβώνιασε το γιο της με την Ροτρούδη, κόρη του Καρόλου του Μεγάλου. Στο ανατολικό μέτωπο η Ειρήνη στέρησε από το στράτευμα τους πολύπειρους εικονομάχους στρατηγούς, ως εκ τούτου αναγκάστηκε να προβεί σε επιζήμιες για την χώρα παραχωρήσεις προς τους Άραβες το 782 και το 798. Η σημαντικότερη συμβολή της στην ιστορία της περιόδου ήταν η αναστήλωση των εικόνων, που ήταν αποτέλεσμα της Ζ΄ Οικουμενικής συνόδου. Η επίσημη Εκκλησία έκτοτε, με επικεφαλής τον πατριάρχη Ταράσιο που υπήρξε προσωπική επιλογή της Ειρήνης και προερχόταν από τους πολιτικούς αξιωματούχους, κράτησε επιεική στάση απέναντι στους εικονομάχους, γεγονός που προκάλεσε αντιδράσεις.
Το 790 ο Κωνσταντίνος Στ΄ απομάκρυνε την Ειρήνη από το θρόνο, κάτι που φαίνεται πως ήταν απαίτηση του στρατού, και κυβέρνησε μόνος του για δύο χρόνια, αναγκάστηκε όμως να την επαναφέρει μόλις το 792. Για μερικά χρόνια ο ανταγωνισμός που υπέφωσκε μεταξύ μητέρας και γιου ήταν υπό έλεγχο, όταν όμως ο Κωνσταντίνος Στ΄ χώρισε από τη σύζυγο που του είχε επιβάλει η μητέρα του, τη Μαρία της Άμνιας (795), για χάρη της Θεοδότης, γόνου της οικογένειας των Στουδιτών, η κατάσταση οδηγήθηκε στα άκρα. Ο Κωνσταντίνος Στ΄ συνελήφθη και τυφλώθηκε (Αύγουστος 797) μετά από ενέργειες της Ειρήνης που διέβαλλαν τον γιο της στο περιβάλλον του.
Η Ειρήνη έγινε η πρώτη γυναίκα η οποία βασίλευσε αποκλειστικά στο όνομά της, ως «Ειρήνη βασιλεύς» ή «Ειρήνη αυγούστα», επιγραφή που εμφανίζεται στα νομίσματα της περιόδου, στα οποία ο Κωνσταντίνος Στ΄ έχει τη δεύτερη θέση ακόμα και μετά την ενηλικίωσή του. Η μονοκρατορία της διήρκεσε πέντε έτη (797-802) και δεν ήταν επιτυχής, αλλά αυτό που επιτάχυνε την πτώση της ήταν ο σχεδιαζόμενος γάμος της με τον Κάρολο το Μεγάλο. Η συνωμοσία, στην οποία συμμετείχαν στενοί της συνεργάτες και συγγενείς, δεν άργησε να εξυφανθεί και τελικά εκθρονίστηκε μεταξύ 31ης και 1ης Νοεμβρίου 802. Η Ειρήνη κρατήθηκε για λίγο στα ανάκτορά της, τα Ελευθερίου, στη συνέχεια μετακινήθηκε σε μονή στην Πρίγκιπο, και τέλος στη Λέσβο. Πέθανε ως εξόριστη στο νησί αυτό, αργότερα ωστόσο η σορός της μεταφέρθηκε στο ναό των Αγίων Αποστόλων, όπου ήταν θαμμένοι όλοι οι βασιλείς του Βυζαντίου.
Μολονότι οι πηγές προσπαθούν να αθωώσουν την Ειρήνη για την τύφλωση του μοναδικού της παιδιού, είναι σαφές ότι η βασίλισσα κατευθύνθηκε από υπέρμετρη φιλοδοξία και οι σύγχρονοι ερευνητές την κρίνουν πολύ αυστηρά. Η Εκκλησία, παρόλα αυτά, την τιμά για την αναστήλωση των εικόνων. Η αυτοκράτειρα Ειρήνη ίδρυσε μονές και φιλανθρωπικά ιδρύματα, μεταξύ των οποίων η μονή της κυράς Ευφροσύνης, που έλαβε το όνομά της από την εγγονή της, Ευφροσύνη, σύζυγο του Μιχαήλ Β΄, έγινε «το πρώτο οικογενειακό μαυσωλείο» της μεσοβυζαντινής εποχής. Ο Βίος της γράφτηκε πιθανώς τον 12ο αι. (ή και μεταγενέστερα) από ανώνυμο συγγραφέα και βασίζεται σχεδόν αποκλειστικά στην Χρονογραφία του Θεοφάνη του Ομολογητή.

Βιβλιογραφία:

ODB, 1008-1009· PmbZ, αρ. 1439· Herlong, Kinship, 40-41· Χριστοφιλοπούλου, Ιστορία τ. Β1, 132-138, 148-151· Herrin, Women in purple, 51-129· Speck, Konstantin VI, 105-179· Παπαμαστοράκης, Δωρεές γυναικών, 231· Anagnostakis, Helladic connection, 17-18· Garland, Empresses, 73-94· Arvites, Irene· Βίος Ειρήνης της Αθηναίας, 5-27· Pratsch, Studites, 83-84, 113-119· Kaegi, Byzantine armies, 61-65· Neil, Representations of Eirene, 113-131· James, Empresses and Power, 52-56, 112-115, 125-127.
http://www.doaks.org/resources/seals/gods-regents-on-earth-a-thousand-ye...
https://en.wikipedia.org/wiki/Irene_of_Athens