Ιωάννης Δούκας καίσαρ

Ο καίσαρας Ιωάννης Δούκας, αδελφός του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Ι΄ Δούκα (1057-1068) ήταν πιστός σύμβουλος πολλών αυτοκρατόρων από την εποχή του Ισαακίου Α΄ Κομνηνού ως το θάνατό του, που επήλθε περίπου το 1088. Ο Κωνσταντίνος Ι΄ Δούκας του απένειμε τον τίτλο του καίσαρα το 1059, με τον οποίο είναι κυρίως γνωστός στις πηγές.
Ο Κωνσταντίνος Ι΄, πλησιάζοντας προς το τέλος της ζωής του, του ανέθεσε την διακυβέρνηση ως «παραδυναστεύοντος» και του εξασφάλισε την κάρπωση μεγάλων εισοδημάτων ετησίως, τα οποία η αυτοκράτειρα Ευδοκία υποσχέθηκε με όρκο να διατηρήσει. Παρά το γεγονός ότι ο καίσαρας έφερε τον πιο υψηλό τίτλο μετά τον αυτοκρατορικό, δεν έφερε κάποιο αξίωμα, με αποτέλεσμα την πραγματική εξουσία να ασκεί η Ευδοκία εκ μέρους των ανήλικων γιων της. Έτσι, ο Ιωάννης Δούκας δεν κατάφερε να εμποδίσει την άνοδο του Ρωμανού Δ΄ Διογένη το 1068 και παρά το γεγονός ότι παρέμεινε στο επιτελείο του νέου αυτοκράτορα, οι σχέσεις του με αυτόν ήταν αρκετά δύσκολες. Τελικά ο Ιωάννης Δούκας αποσύρθηκε στα κτήματά του στη Βιθυνία, μολονότι ο γιος του, Ανδρόνικος, είχε τότε το αξίωμα του δομέστικου των Σχολών της Ανατολής, γεγονός που υποδηλώνει ότι ο Ρωμανός Δ΄ προσπάθησε παρόλα αυτά να διατηρήσει τις πολιτικές ισορροπίες με την οικογένεια των Δουκών.
Όταν έγινε γνωστή η ήττα του Μαντζικέρτ (19 Αυγούστου 1071) και η αιχμαλωσία του Ρωμανού Δ΄, η Ευδοκία ανακάλεσε τον Ιωάννη Δούκα στην Κωνσταντινούπολη. Αυτός όμως σύντομα την απομάκρυνε για να μείνει μόνος του στο θρόνο ο ανεψιός του, Μιχαήλ Ζ΄ Δούκας, εξόρισε την Άννα Δαλασσηνή με τα παιδιά της και ανέλαβε τον πόλεμο εναντίον του Ρωμανού Δ΄, για τον οποίο διέταξε την τύφλωσή του. Πολύ σύντομα όμως ο νέος έμπιστος του Μιχαήλ Ζ΄, ο ευνούχος Νικηφορίτζης, όχι μόνο απομάκρυνε τον Ιωάννη Δούκα, αλλά και τον εξουδετέρωσε πολιτικά, αφενός ευνοώντας την αντίπαλη οικογένεια των Κομνηνών, αφετέρου στέλνοντας τον Ιωάννη Δούκα να αντιμετωπίσει τον Φράγκο μισθοφόρο Roussel de Bailleul (1073). Η αναγόρευσή του ως αυτοκράτορα μετά την ήττα του δεν μπορεί να θεωρηθεί ως απλή παγίδα του de Bailleul αλλά φαίνεται πως είχε την επιδοκιμασία του ίδιου του καίσαρα. Η προσπάθεια ωστόσο ήταν ανεπιτυχής και ο Ιωάννης Δούκας αναγκάστηκε να καρεί μοναχός, δηλώνοντας έτσι την υποταγή του στον αυτοκράτορα ανεψιό του. Η εξέλιξη αυτή επέβαλλε μία προσπάθεια προσέγγισης με την οικογένεια των Κομνηνών, την οποία ευνοούσε αυτή την εποχή ο Μιχαήλ Ζ΄ Δούκας. Παρά το γεγονός ότι το παλάτι είχε διαφορετικά σχέδια για τον Αλέξιο Κομνηνό, η ανατροπή του Μιχαήλ Ζ΄ συντέλεσε ώστε η επιδιωκόμενη προσέγγιση τελικά να πραγματοποιηθεί με το γάμο του Αλεξίου με την Ειρήνη, εγγονή του καίσαρα. Στο ίδιο πλαίσιο ο Ιωάννης Δούκας υποστήριξε το γάμο του νέου αυτοκράτορα, Νικηφόρου Γ΄ Βοτανειάτη, με την σύζυγο του Μιχαήλ Ζ΄, Μαρία της Αλανίας. Η οικογένεια του Ιωάννη Δούκα κατάφερε λοιπόν να περιφρουρήσει τα συμφέροντά της.
Όταν όμως, διαμένοντας στα κτήματά του στη Θράκη, έμαθε για την αποστασία των Κομνηνών (άνοιξη 1081), δε δίστασε να διαθέσει πόρους και δυνάμεις για να βοηθήσει στην επιτυχία του κινήματός τους, μάλιστα με τη δική του απόφαση διεκδικητής του θρόνου ήταν ο Αλέξιος Κομνηνός αντί για τον πρεσβύτερο αδελφό του Ισαάκιο, επειδή ο Αλέξιος είχε νυμφευθεί την εγγονή του καίσαρα. Παρά τις προσπάθειές του ο Αλέξιος Κομνηνός δεν κατάφερε να εξουδετερώσει εντελώς την ισχυρή φατρία των Δουκών και των συγγενών τους. Στη συνέχεια ωστόσο ο καίσαρας Ιωάννης εξαφανίζεται από το ιστορικό προσκήνιο και θεωρείται ότι πέθανε γύρω στο 1088.
Υπάρχει η άποψη στη βιβλιογραφία ότι ο καίσαρας Ιωάννης Δούκας άσκησε μεγάλη επιρροή στις πολιτικές εξελίξεις της περιόδου 1057-1081. Μάλιστα στην παλαιότερη βιβλιογραφία γίνεται λόγος για το «κόμμα των Δουκών» το οποίο κατηύθυνε ο Ιωάννης Δούκας. Ωστόσο αυτή η άποψη ελέγχεται και μόνο από το γεγονός ότι δεν υπάρχει κάποια στρατιωτική νίκη που να οφείλεται σε αυτόν και ότι δεν κατάφερε ο ίδιος να εκμεταλλευτεί τις συγκυρίες και να ανέβει στο θρόνο. Σχεδόν αποκλειστικά υπεύθυνος ωστόσο θεωρείται από τους συγχρόνους του για τον εμφὐλιο πόλεμο που ακολούθησε τη μάχη του Μαντζικέρτ, που είχε ως αποτέλεσμα –σε συνδυασμό και με άλλους παράγοντες– τη σταδιακή κατάληψη της Μικράς Ασίας από τους Τούρκους, εφόσον η συνθήκη που είχε συνομολογήσει ο Ρωμανός Διογένης με τον σουλτάνο Αλπ Αρσλάν δεν έγινε σεβαστή. Υπεύθυνος επίσης θεωρήθηκε ο Ιωάννης Δούκας για την τύφλωση του αυτοκράτορα, που οδήγησε στο θάνατό του λίγο καιρό αργότερα. Ο Ιωάννης Δούκας κατάφερε να διατηρήσει την οικογένειά του στο κέντρο της εξουσίας ως το 1081, γεγονός που οδήγησε σε κάποια κοινωνική σταθεροποίηση και στην εποχή που ακολούθησε. Αλλά τόσο η βασίλισσα Ευδοκία, όσο και ο Μιχαήλ Ζ΄, αλλά και πολύ περισσότερο αν και όχι με προφανή τρόπο, ο Αλέξιος Α΄ Κομνηνός, κατάφεραν να τον ξεγελάσουν και να τον παραγκωνίσουν. Μετά το 1081 η οικογένεια των Δουκών έρχεται χαμηλότερα στην ιεραρχία από την οικογένεια των Κομνηνών, μολονότι η αντιπαλότητα μεταξύ των δύο οικογενειών συνεχίζεται μέχρι τα μέσα του 12ου αι.

Βιβλιογραφία:

Polemis, Doukai, 34-41· Cheynet, Pouvoir, 75-76, 79-80, 345-350, 354-357· Oikonomidès, Serment, 102, 116-128· Lemerle, Byzance, 294-297· Χριστοφιλοπούλου, Ιστορία τ. Β2, 234-236, 246-250, 260· Krallis, Attaleiates, 80-81, 83-84, 89, 92-93· Neville, Heroes and Romans, 49-59, 67, 78-79· ODB, 658.