Ιωάννης ο Ορφανοτρόφος

Ο Ιωάννης ο επιλεγόμενος Ορφανοτρόφος ήταν ευνούχος καταγόμενος από οικογένεια αργυραμοιβών από την Παφλαγονία. Η ιστορία του είναι η ιστορία μιας επιτυχημένης κοινωνικής ανόδου με μέθοδο την διείσδυση των ευνούχων της οικογένειας στα ανάκτορα, και σκοπό την αναβάθμιση της οικογένειας, διείσδυση που κατέληξε στην ανάδειξη δύο αυτοκρατόρων από την Παφλαγονική οικογένεια (Μιχαήλ Δ΄ και Μιχαήλ Ε΄).
Σύμφωνα με τις πηγές ο Ιωάννης υπηρετούσε αρχικά τον Βασίλειο Β΄ (976-1025) ως πρωτονοτάριος, συνεπώς ανήκε ήδη στο παλάτι. Η άνοδος του Ιωάννη φαίνεται να ξεκινά όμως από την περίοδο της μονοκρατορίας του Κωνσταντίνου Η΄ (1025-1028), οπότε υποστήριξε την άνοδο του Ρωμανού Γ΄ Αργυρού στο θρόνο το 1028. Φαίνεται ότι γι’ αυτές τις υπηρεσίες του ανταμείφθηκε με το υψηλό αξίωμα του πραιποσίτου και έναν τίτλο που τον ενέτασσε στη σύγκλητο. Ο Ιωάννης προώθησε επίσης στα ανάκτορα τον νεαρό αδελφό του, Μιχαήλ. Η σχέση του με την αυτοκράτειρα Ζωή κατέληξε το 1034 στη δολοφονία του Ρωμανού Γ΄ Αργυρού και στην άνοδο του αδελφού του στο θρόνο.
Μέχρι το 1042 ο Ιωάννης ο Ορφανοτρόφος ήταν η δύναμη πίσω από το θρόνο. Σύμφωνα με μία πληροφορία, φιλοδοξούσε να ανέλθει στον πατριαρχικό θρόνο, αλλά το σχέδιό του να εκθρονίσει τον πατριάρχη Αλέξιο Στουδίτη δεν καρποφόρησε. Το 1041, όταν ήταν φανερό ότι πλησίαζε το τέλος του Μιχαήλ Δ΄, ο Ιωάννης προώθησε τον ανεψιό του, Μιχαήλ Ε΄, ο οποίος υιοθετήθηκε από τη Ζωή. Όμως ο Μιχαήλ Ε΄ σχεδόν αμέσως απομάκρυνε και περιόρισε τον Ιωάννη στη μονή Μονοβάτου. Με την άνοδο του Κωνσταντίνου Θ΄ Μονομάχου ο Ιωάννης μεταφέρθηκε στη Λέσβο και υπέστη την ποινή της τύφλωσης, σύντομα μετά την οποία πέθανε (Μάιος 1043).
Η προσωνυμία του Ιωάννη φανερώνει ότι είχε αναλάβει τη διεύθυνση του Ορφανοτροφείου της Κωνσταντινούπολης. Ο Ιωάννης ο Ορφανοτρόφος υπήρξε ικανός και οξυδερκής πολιτικός, ωστόσο τα εισπρακτικά του μέτρα προκάλεσαν αντιδράσεις –μάλιστα οι Βούλγαροι ξεσηκώθηκαν εξαιτίας τους. Ο Ιωάννης επιμελώς προώθησε σε υψηλά αξιώματα στενούς συγγενείς, τόσο της άμεσης οικογένειας όσο και της ευρύτερης. Η κυριαρχία των Παφλαγόνων όμως προκάλεσε τον φθόνο και την οργή της αριστοκρατίας και πολλά μέλη της εξορίστηκαν ή και τυφλώθηκαν αυτή την περίοδο. Θεωρείται μάλιστα ότι η τύφλωση που επιβλήθηκε στον Ιωάννη έγινε από εκδίκηση για την εξορία που είχε υποστεί είτε ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Θ΄ Μονομάχος είτε ο πατριάρχης Μιχαήλ Κηρουλάριος.

Βιβλιογραφία:

Ringrose, Perfect servant, 191-193· Tougher, Eunuch, 46, 61-2, 106, 151· Χριστοφιλοπούλου, Ιστορία τ. Β2, 197-8, 199, 201-4, 206-207· Lemerle, Byzance, 233-235, 254, 261, 263, 283-285· Cheynet, Pouvoir, 54, 258, 264, 273, 388· Magdalino, Paphlagonians, 145-146· ODB, 1070· Krallis, Attaleiates, 108-109, 111· Λουγγής, Χρονικόν, 78-80.