Καίσαρ

Ο υψηλότερος τίτλος μετά τον αυτοκρατορικό προερχόταν από το ρωμαϊκό παρελθόν της Βυζαντινής αυτοκρατορίας και ήταν αυτοκρατορικής προέλευσης. Ωστόσο, όταν ο Διοκλητιανός σύστησε την Τετραρχία, παραχώρησε τον τίτλο του καίσαρα στους διορισμένους διαδόχους και συναυτοκράτορες, διατηρώντας για τους πρώτους στην πρωτοκαθεδρία αυτοκράτορες τον τίτλο του αυγούστου –από την εποχή αυτή, δηλαδή, ο τίτλος «υποβιβάστηκε» και παρέμεινε στη θέση αυτή μέχρι το νέο σύστημα τιτλοφορίας του Αλεξίου Α΄ Κομνηνού. Τον 10ο αι. Ο Φιλόθεος σημείωσε στο Τακτικόν του: «ἡ τοῦ καίσαρος ἀξία, παρομοία τῆς βασιλικῆς δόξης». Η απονομή του τίτλου γινόταν σε εκκλησία (ἐπὶ ναοῦ Κυρίου) με τη συμμετοχή του αυτοκράτορα, ο οποίος τοποθετούσε το «βραβεῖον» στο κεφάλι του νέου καίσαρα, ένα στέμμα χωρίς σταυρό (στέφανος, καισαρίκιον).
Από την εποχή του Κωνσταντίνου Α΄, ο οποίος ήταν μόνος αυτοκράτωρ, ο τίτλος του καίσαρα απονεμόταν στους βασιλικούς απογόνους. Εν τη ελλείψει αυτών απονεμόταν στον κοντινότερο συγγενή, εξ αίματος, εξ αγχιστείας ή εξ υιοθεσίας –ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο καίσαρας Βάρδας, μητρόθεν θείος του Μιχαήλ Γ΄. Οι τιμημένοι με αυτόν τον τίτλο μπορούσαν να ελπίζουν ότι θα ανέβαιναν τελικά στον αυτοκρατορικό θρόνο, και συχνά ήταν άνθρωποι με πολύ μεγάλη εξουσία και επιρροή, αλλά η διαδοχή στο θρόνο ενός καίσαρα δεν ήταν ο κανόνας, εφόσον, αν υπήρχαν εξ αίματος απόγονοι, ο πρεσβύτερος εξ αυτών στεφόταν κανονικά συμβασιλεύς ήδη σε νεαρή ηλικία –π.χ. ο Λέων Δ΄, σε αντίθεση με τους καισάρεις νεότερους αδελφούς του Χριστόφορο και Νικηφόρο, γιους του Κωνσταντίνου Ε΄. Ένα ακόμα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι αυτό του Ιουστινιανού Α΄, ο οποίος, αν και είχε προετοιμάσει μεθοδικά την άνοδό του στο θρόνο, φαίνεται πως δεν έλαβε τον τίτλο του καίσαρα (μολονότι έχουν εκφραστεί αντιρρήσεις σχετικά με αυτό). Το 1081 με τη μεταρρύθμιση του Αλεξίου Α΄ Κομνηνού ο τίτλος του καίσαρα υποβιβάστηκε αρκετά, αν και πάλι παρέμεινε σε υψηλή θέση και απονεμόταν στον πρώτο εξ αγχιστείας συγγενή, δηλαδή τον σύζυγο της πρεσβύτερης αδελφής ή κόρης του αυτοκράτορα. Εξαιτίας της δυναστικής ανατροπής τα πρώτα χρόνια μετά την άνοδο του Αλεξίου Α΄ τον τίτλο κατείχαν ο πεθερός του, καίσαρας Ιωάννης Δούκας και ο Νικηφόρος Μελισσηνός, ο οποίος με το συμβιβασμό του με τον Αλέξιο Α΄ νυμφεύθηκε την δεύτερη αδελφή του, Ευδοκία.

Βιβλιογραφία:

Jones, LRE, 84-85· Bury, Administrative system, 36· Oikonomidès, Listes, 293· Guilland, Recherches τ. 2, 25-43· Stiernon, Sebaste, 223· Croke, Justinian under Justin, 43-47.