Μιχαήλ Ζ΄ Δούκας

Ο Μιχαήλ Ζ΄ Δούκας ήταν ο πρωτότοκος γιος του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Ι΄ Δούκα με την Ευδοκία Μακρεμβολίτισσα, ανεψιά του πατριάρχη Μιχαήλ Κηρουλάριου. Ο Μιχαήλ Ζ΄ στέφθηκε συναυτοκράτωρ στις αρχές της δεκαετίας του 1060, ενώ είχε ήδη στεφθεί ο αδελφός του, Κωνστάντιος. Παρόλα αυτά, μετά το θάνατο του πατέρα του, το 1067, τη βασιλεία ανέλαβε τυπικά και ουσιαστικά η μητέρα του, και όχι ο νεαρός αυτοκράτωρ, γεγονός που εύγλωττα δηλώνει την ισχύ του πολιτικού περιβάλλοντος γύρω από το θρόνο, που επεδίωκε να εξασφαλίσει ότι η εξουσία θα παρέμενε στην οικογένεια των Δουκών. Η άνοδος ωστόσο του Ρωμανού Δ΄ Διογένη (1068-1071) εξόργισε το βασιλικό περιβάλλον πολύ περισσότερο, με κυρίους εκφραστές της εχθρότητας τον καίσαρα Ιωάννη Δούκα, αδελφό του αποθανόντος Κωνσταντίνου Ι΄, και τον Μιχαήλ Ψελλό. Η ευκαιρία δόθηκε στην παράταξη αυτή να αντιδράσει όταν, συνεπεία της ήττας του Μαντζικέρτ στις 26 Αυγούστου 1071, ο Ρωμανός Διογένης αιχμαλωτίστηκε από τους Τούρκους. Όταν έγινε γνωστό στην Κωνσταντινούπολη ότι ο αυτοκράτωρ δεν είχε σκοτωθεί, αλλά είχε απελευθερωθεί από τον σουλτάνο Αλπ Αρσλάν, η παράταξη των Δουκών απομάκρυνε βιαστικά την βασίλισσα Ευδοκία, την οποία έκειρε μοναχή και αναγόρευσε μοναδικό αυτοκράτορα το νεαρό Μιχαήλ Ζ΄. Η εξέλιξη αυτή οδήγησε σε σύντομο εμφύλιο πόλεμο, τον πρώτο εξ αυτών που διεξήχθησαν στη δεκαετία 1071-1081, και είχε ως αποτέλεσμα αφενός τη σύλληψη και τύφλωση του Ρωμανού Διογένη, αφετέρου την άφοβη προέλαση των Τούρκων στη Μικρά Ασία.
Κατά κοινή ομολογία των πηγών ο Μιχαήλ Ζ΄ Δούκας ήταν ανίκανος να βασιλεύσει· χαρακτηρίζεται «χαῦνος», «ἀδέξιος», «ἄπρακτος» και πολλά άλλα, ενώ ο ίδιος ο παιδαγωγός του, Μιχαήλ Ψελλός, είναι μεστός ειρωνείας στις σελίδες που αφιερώνει σε αυτόν στη Χρονογραφία του. Ο Μιχαήλ Ζ΄ στηρίχθηκε αρχικά στον πρωτοπρόεδρο και πρωτοσύγκελλο Ιωάννη, μητροπολίτη Σίδης, και στη συνέχεια στον Νικηφορίτζη, ευνούχο με σταδιοδρομία στην πολιτική διοίκηση, ο οποίος παραγκώνισε τόσο τον Μιχαήλ Ψελλό όσο και τον παντοδύναμο ως τότε καίσαρα Ιωάννη Δούκα. Το σημαντικότερο μέτρο του Νικηφορίτζη ήταν η απόπειρα επιβολής ελέγχου στη διακίνηση του σίτου· αυτό έγινε με την ανέγερση αποθήκης (φούνδαξ) στη Ραιδεστό, όπου υποχρεώνονταν οι αγρότες να συγκεντρώνουν τη σοδειά τους. Το μέτρο είχε ως αποτέλεσμα την απόκρυψη του σίτου και την άνοδο της τιμής του. Ο Μιχαήλ Ζ΄ επίσης συνέχισε την πρακτική της αθρόας πώλησης τίτλων και προέβη σε δραματική υποτίμηση του νομίσματος για να ανταποκριθεί το κράτος στις αυξημένες δαπάνες. Η βυζαντινή επικράτεια γέμισε με επαναστατικά κινήματα, είτε των ξένων μισθοφόρων (Roussel de Bailleul), είτε φιλόδοξων στρατηγών (Νικηφόρος Βρυέννιος, Νικηφόρος Βοτανειάτης, Νέστωρ, Φιλάρετος Βραχάμιος), οι οποίοι ενεργούσαν με την επί πληρωμή βοήθεια ξένων δυνάμεων, συνηθέστερα Τούρκων, όπως άλλωσε και οι Βυζαντινοί στρατηγοί. Κατά την βασιλεία του Μιχαήλ Ζ΄ εξάλλου οι Τούρκοι κατέλαβαν χωρίς ιδιαίτερο κόπο πολλές περιοχές της Μικράς Ασίας, με αποτέλεσμα τη συρροή προσφύγων στην Κωνσταντινούπολη και την περιφέρειά της.
Το Μάρτιο του 1078 μερίδα της συγκλήτου απέσυρε την υποστήριξή της από τον Μιχαήλ Ζ΄ υπέρ του Νικηφόρου Βοτανειάτη. Ο Μιχαήλ Ζ΄ πείστηκε να παραιτηθεί και στις 31 Μαρτίου εισήλθε στη μονή Στουδίου και εκάρη μοναχός. Στη συνέχεια, άγνωστο πότε ακριβώς, χειροτονήθηκε μητροπολίτης Εφέσου. Αφού επισκέφθηκε την πόλη του μόνο μία φορά, επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη και έζησε την υπόλοιπη ζωή του στη μονή Μανουήλ. Η βασιλεία του Μιχαήλ Ζ΄ Δούκα υποστηρίχθηκε από την ίδια συμμαχία που είχε υποστηρίξει αρχικά τον Ισαάκιο Α΄ Κομνηνό. Μετά την απόσυρσή του η συμμαχία φρόντισε να συνεχίσει τη δράση της, επιτρέποντας το γάμο της νεαρής συζύγου του Μιχαήλ Ζ΄, της καλλονής Μαρίας της Αλανής, με τον γηραιό Νικηφόρο Βοτανειάτη, ο οποίος ανέλαβε την υποχρέωση να φροντίσει τα συμφέροντα του γιου της, Κωνσταντίνου.
Το 1081 ο Αλέξιος Α΄ Κομνηνός παρουσίασε τον Μιχαήλ Δούκα στους πρεσβευτές των Νορμανδών, οι οποίοι είχαν καταλάβει βαλκανικές επαρχίες με πρόσχημα την εκθρόνισή του. Ο Μιχαήλ Ζ΄ Δούκας πέθανε ως μοναχός το 1090. Ο αυτοκράτορας αυτός έμεινε στην ιστορία με το παρατσούκλι Παραπινάκιος, που του αποδόθηκε εξαιτίας της αύξησης της τιμής του σίτου.

Βιβλιογραφία:

Χριστοφιλοπούλου, Ιστορία τ. Β2, 234-236, 246-257· Polemis, Doukai, 42-46· Cheynet, Pouvoir, 76-85, 345-346, 348-352· Oikonomidès, Serment, 101-104, 118-128· Lemerle, Byzance, 261-262, 294-295, 297, 300-302, 304· Καραγιαννόπουλος, Βυζαντινά σύμμεικτα, 106-109· Krallis, Attaleiates, 19, 22-24, 35-39, 76-83, 163-169· ODB, 1366-1367· Καρπόζηλος, Ιστορικοί και χρονογράφοι τ. Γ΄, 321-330.
http://www.doaks.org/resources/seals/gods-regents-on-earth-a-thousand-ye...
https://en.wikipedia.org/wiki/Michael_VII_Doukas