Νόμος γεωργικός

Το νομικό κείμενο «κεφάλαια νόμου γεωργικοῦ κατ’ ἐκλογὴν ἐκ τοῦ Ἰουστινιανοῦ βιβλίου» αποτελεί συλλογή διατάξεων που αφορούν τις γεωργικές σχέσεις εντός της κοινότητας χωρίου. Η αρχική μορφή του κειμένου καταρτίστηκε πιθανώς μεταξύ 7ου και 8ου αι., ωστόσο παρά την αναφορά του αυτοκράτορα στον τίτλο, η ταύτισή του με τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό Β΄ (685-695, 705-711), δεν είναι βέβαιη, ούτε όμως και η σχέση των διατάξεων με την κωδικοποίηση του Ιουστινιανού Α΄. Γενικά θεωρείται ότι αποδίδει χωρίς καινοτομίες παλαιότερο δίκαιο, με γλωσσικές επιρροές από την Παλαιά Διαθήκη. Η χρονολόγηση του κειμένου στον 8ο αι. γενικά δεν αμφισβητείται, αλλά μεταγενέστερες εκδόσεις περιέχουν παραλλαγές. Το κείμενο με τις παραλλαγές του σώζεται σε περισσότερα από εκατό χειρόγραφα, γεγονός που αποδεικνύει την απήχησή του για τις γεωργικές κοινότητες, και σώζεται επίσης σε ρωσική, σερβική και ρουμανική μετάφραση.
Δεν είναι σαφές αν ο «Νόμος γεωργικὸς» είχε περιβληθεί ισχύ νόμου, ιδιαιτέρως εξαιτίας του ύφους, που δεν ενέχει την επισημότητα νομικού κειμένου του Βυζαντίου. Ωστόσο δεν υπάρχει αμφιβολία για τις νομικές καταβολές των διατάξεων, που περιέχουν ορολογία γνωστή για τις αγροτικές σχέσεις του μέσου Βυζαντίου, ενώ η πρακτικότητα του κειμένου για την καθημερινή ζωή και τις αγροτικές εργασίες υποδηλώνουν ότι πιθανώς το κείμενο χρησιμοποιήθηκε ευρέως ως οδηγός για την επίλυση διαφορών μεταξύ των γεωργών ιδιαιτέρως στις επαρχίες. Θεωρείται επίσης ότι ο «Νόμος γεωργικὸς» αντικατοπτρίζει τις σχέσεις που μπορούσαν να αναπτυχθούν μεταξύ ελεύθερων καλλιεργητών εντός μίας ελεύθερης κοινότητας χωρίου (δηλ. κοινότητας που δεν ανήκει σε κάποιον μεγάλο γαιοκτήμονα), και η ύπαρξη του κειμένου έχει χρησιμοποιηθεί για να καταδείξει την αλλαγή στις αγροτικές σχέσεις στις βυζαντινές επαρχίες, δηλαδή το πέρασμα από την μεγάλη ιδιοκτησία στη μικρή και μεσαία ελεύθερη αγροτική εκμετάλλευση. Η εξέλιξη αυτή έχει συνδεθεί στην έρευνα τόσο με την υπόσταση της «κοινότητος χωρίου» όσο και με την «ἐπιβολὴ» και το «ἀλληλέγγυον», τα οποία αφορούν –και προκύπτουν από- τη συλλογική ευθύνη καταβολής των φόρων, και έχει εξυπηρετήσει την στήριξη της άποψης για τα «στρατιωτικά κτήματα» και τους λεγόμενους «στρατιώτες-γεωργούς». Πρέπει ωστόσο να επισημανθεί ότι η τελευταία αυτή άποψη αποτελεί απλούστευση, τόσο εξαιτίας της προβληματικής υπόστασης των «στρατιωτικών κτημάτων» και της συγκεκριμένης θεώρησης του θεσμού των θεμάτων όσο και εξαιτίας του γεγονότος ότι οι νομικές διατάξεις που περιλαμβάνονται στο Νόμο κάνουν λόγο για «γεωργοὺς» αλλά όχι για το μέγεθος των ιδιοκτησιών, ούτε εμπλέκονται σε όλες τις διατάξεις οι κοινότητες χωρίου –είναι δυνατόν οι σχέσεις που αναπτύσσονται να αφορούν αγρότες διαφορετικών κοινοτήτων, ή αγρότες και μεγάλους ιδιοκτήτες εντός και εκτός της κοινότητας χωρίου.

Βιβλιογραφία:

Τρωιάνος, Πηγές, 170-174· Ashburner, Farmer’s law I, 85-97· Ashburner, Farmer’s law II, 68-87· Lemerle, Agrarian history, 27-52· Górecki, Rural community, 79-94· Karayannopoulos, Nomos georgikos, 357-373· Svoronos, Notes, 487-500· Ostrogorsky, Ιστορία τ. Α΄, 202-206.