Προκόπιος

Ο σημαντικότερος ιστορικός της πρώιμης βυζαντινής εποχής, ο οποίος άσκησε μεγάλη επιρροή στη βυζαντινή ιστοριογραφία αλλά και επηρέασε τις απόψεις των Βυζαντινών αλλά και των σύγχρονων ιστορικών για τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό Α΄, ήταν ο Προκόπιος. Καταγόταν από την Καισάρεια της επαρχίας Παλαιστίνης Α΄, αλλά ουσιαστικά δεν υπάρχουν στοιχεία για την ζωή του πριν αναλάβει καθήκοντα δίπλα στον Βελισάριο. Πιθανολογείται ότι είχε μία τυπική για την εποχή και την περιοχή εκπαίδευση (υπήρχαν φημισμένες σχολές κοντά στην Καισάρεια), ενώ δεν αποκλείεται να συνέχισε τις σπουδές του στην Κωνσταντινούπολη. Ο Προκόπιος φαίνεται ότι εντάχθηκε στον πολιτικό τομέα της διοίκησης, πιθανώς αρχικά ως γραμματεύς ή ως νομικός σύμβουλλος (assessor), ιδιότητες με τις οποίες τον βλέπουμε δίπλα στον δούκα Μεσοποταμίας, Βελισάριο, ήδη το 527. Μεταγενέστερες πηγές χαρακτηρίζουν επίσης τον Προκόπιο ρήτορα, ιδιότητα παρεμφερή με αυτή του νομικού συμβούλου. Ο Προκόπιος παρακολούθησε τις επιχειρήσεις του Βελισάριου στο ανατολικό σύνορο, και τον συνόδευσε στην εκστρατεία του εναντίον των Βανδάλων της Αφρικής. Στην Αφρική όμως ο Προκόπιος παρέμεινε για άγνωστο χρονικό διάστημα (είναι υπό συζήτηση ο χρόνος της παραμονής του εκεί), για να ακολουθήσει στη συνέχεια τον Βελισάριο στην εκστρατεία ανακατάληψης της Ιταλίας το 535. Οι πληροφορίες στη συνέχεια τοποθετούν τον Προκόπιο στο συγκλητικό περιβάλλον και μάλιστα με τον τίτλο του ιλλουστρίου ή και του πατρικίου και το αξίωμα του επάρχου Κωνσταντινουπόλεως (562).
Ο Προκόπιος είναι ο ιστορικός του Ιουστινιανού Α΄, ουσιαστικά όμως του Βελισάριου, του κυρίου στρατηγού του αυτοκράτορα, τον οποίο θαύμαζε πάρα πολύ. Συνέγραψε τρία βασικά έργα: το Περί πολέμων, που καταγράφει σε οκτώ βιβλία τους πολέμους του Ιουστινιανού Α΄ εναντίον της Περσίας, εναντίον των Βανδάλων της Αφρικής και εναντίον των Οστρογότθων της Ιταλίας· το Περί κτισμάτων, το οποίο μπορεί να θεωρηθεί ως πανηγυρικός για τα έργα του Ιουστινιανού Α΄ σε ολόκληρη την αυτοκρατορία· και την Απόκρυφη ιστορία ή Ανέκδοτα που αναμφίβολα είναι το γνωστότερο έργο του Προκοπίου και είναι ανεπανάληπτο στο είδος του στη βυζαντινή ιστοριογραφία. Το έργο καλύπτει περίπου την ίδια περίοδο με το Περὶ πολέμων, αλλά από εντελώς διαφορετική οπτική γωνία, εφόσον επιχειρεί να αποκαλύψει την ιδιωτική ζωή των πρωταγωνιστών της δημόσιας σκηνής του Βυζαντίου, του Ιουστινιανού, της Θεοδώρας, του Βελισάριου, και να εντοπίσει εκεί τα −πραγματικά κατά την άποψή του Προκόπιου− κίνητρα των κυβερνητικών αποφάσεων. Σε αντίθεση με το Περί πολέμων, στο οποίο η κριτική συχνά συγκαλύπτεται μέσα σε λογοτεχνικά σχήματα και αρχαιοπρεπή πρότυπα, τα Ανέκδοτα είναι ένας πραγματικός λίβελλος εναντίον του Ιουστινιανού Α΄, ο οποίος κατηγορείται για πανουργία και φιλαργυρία στον υπέρτατο βαθμό, που επέφεραν, κατά την άποψή του, την ερήμωση ολόκληρων περιοχών. Από αυτή τη σφοδρή και χωρίς μέτρο κριτική δεν ξέφυγε ούτε ο Βελισάριος, τον οποίο ο Προκόπιος θαύμαζε υπερβολικά, αλλά μετά το 542/4 φαίνεται ότι πήρε αποστάσεις, κατηγορώντας τον στρατηγό για αδυναμίες ιδιαιτέρως σε σχέση με την σύζυγό του, Αντωνίνα.
Παρά το γεγονός ότι η ανάλυση των κειμένων του Προκοπίου παρουσιάζει πολλά προβλήματα, για την αποτίμηση της εποχής και των προσώπων είναι απαραίτητη η αποκωδικοποίηση των κλασικών προτύπων που χρησιμοποίησε ο συγγραφέας, ο οποίος θεωρείται ως ο τελευταίος μεγάλος συγγραφέας της αρχαιότητας και συνειδητά χρησιμοποίησε την αττική γλώσσα στη συγγραφή. Ο Προκόπιος υπήρξε αυτόπτης μάρτυρας πολλών από τα γεγονότα που εξιστορεί, για το λόγο αυτό η καταγραφή του είναι πολύτιμη: της μάχης του Δάρας (531), της στάσης του Νίκα (532), της κατάκτησης της Καρχηδόνας (533/4) και της Ραβέννας (540), του ξεσπάσματος της πανώλης (541/2) κ.α. Η κριτική του για τα γεγονότα όμως, κυρίως για τις οικονομικές παραμέτρους και τις πολιτικές αποφάσεις με τις οικονομικές τους επιπτώσεις φανερώνουν αβίαστα την αριστοκρατική γωνία της οπτικής του, καθώς επανειλημμένα τονίζει πως τα μέτρα του Ιουστινιανού Α΄ έθιξαν μακροχρόνια κατοχυρωμένα προνόμια και οικονομικές απολαβές των προνομιούχων ομάδων του Βυζαντίου.

Βιβλιογραφία:

Cameron, Procopius· Kaldellis, Procopius· ODB, 1732· Greatrex, Procopius the outsider, 215-228· Hunger, Λογοτεχνία τ. Β΄, 78-90· PLRE 3, 1060-1066· Λουγγής, Ιουστινιανός, 17-33· Börm, Procopius, 305-345· Βυζάντιο ιστορία και πολιτισμός, 205-208 (Καλδέλλης)· Καρπόζηλος, Ιστορικοί και χρονογράφοι τ. Α΄, 369-387.