Σολέμνια και λογίσιμα σολέμνια

Το «λογίσιμον» είναι ένας λογιστικός όρος που απαντά συχνά κυρίως σε έγγραφα των μοναστηριακών αρχείων, ωστόσο δεν αφορά μόνο τα μοναστικά ιδρύματα, αλλά και ιδιώτες. Πρόκειται για δωρεές που αφορούν τον βασικό έγγειο φόρο της μέσης βυζαντινής εποχής, ο οποίος «λογίζεται» υπέρ κάποιου ιδιώτη ή ενός ιδρύματος. Ο φόρος μπορεί να προέρχεται άμεσα είτε από τα κτήματα του δικαιούχου, είτε από άλλα κτήματα τα οποία καθορίζονται συγκεκριμένα, είτε να αποτελούν μέρος από το σύνολο των φόρων μιας περιοχής, πόλης κλπ. Τη συλλογή του φόρου από τους φορολογούμενους αναλαμβάνει σε συγκεκριμένες περιπτώσεις ο ίδιος ο δικαιούχος (κυρίως όταν πρόκειται για τα δικά του κτήματα), ενώ σε άλλες αρμόδιος αξιωματούχος προβαίνει στη συλλογή και την παράδοση των χρημάτων. Σπανιότερα τα λογίσιμα σολέμνια αφορούσαν παράδοση του φόρου σε είδος.
Για την απονομή του δικαιώματος αυτού, το οποίο δεν αποτελούσε συνηθισμένη πρακτική, χωρίς όμως να είναι και σπάνιο, το κράτος εφάρμοζε συγκεκριμένες διαδικασίες που περιλάμβαναν αφενός την προσφυγή του ενδιαφερόμενου στις αρμόδιες υπηρεσίες ή στον αυτοκράτορα, αλλά και την αποκοπή των κτημάτων, από τα οποία προερχόταν ο φόρος, από τις κοινότητες χωρίων, στις οποίες αρχικά ανήκαν, με σκοπό την διοικητική διευκόλυνση, και στην μετατροπή τους σε «ἰδιόστατα». Το κυριότερο αποτέλεσμα ήταν ότι υπό συγκεκριμένες συνθήκες ο δικαιούχος ερχόταν σε άμεση επαφή με τους φορολογούμενους, υποκαθιστώντας σε αυτές τις περιπτώσεις τις αρμοδιότητες του ίδιου του κράτους. Έτσι, ενώ επί Λέοντος Στ΄ το κράτος κατέγραψε, με την οδηγία του αυτοκράτορα, όλα τα κτήματα που υπάγονταν σε αυτό το καθεστώς σε ξεχωριστούς καταλόγους, κάτι που διευκόλυνε την κατά τόπους παρακολούθησή τους, η εξάπλωση της πρακτικής αυτής ιδιαιτέρως επί Κομνηνών συνάδει με τον περιορισμό της διοίκησης, τις μεγάλες περικοπές δαπανών και την εκχώρηση συγκεκριμένων δικαιωμάτων σε προνομιούχες ομάδες.

Βιβλιογραφία:

Oikonomidès, Fiscalité, 179-186, 190-192· Dölger, Finanzverwaltung, 144-147· Kaplan, Les hommes et la terre, 556-559· Oikonomides, Role, 992, 1015, 1024· Lemerle, Agrarian history, 82-85.