Σχολές (ανακτορικές φρουρές)

Ο όρος είναι περιεκτικός αλλά και ειδικός, αναφερόμενος γενικά τόσο σε όλα τα σώματα των ανακτορικών φρουρών, όσο και ειδικά στο συγκεκριμένο σώμα που έφερε το όνομα των Σχολών (Scholae).
Οι φρουρές των Σχολών, ή τουλάχιστον κάποια από τα πολυάριθμα σώματα που γενικά αποκαλούνται Σχολές, πιθανώς υπήρχαν ήδη από την εποχή του Διοκλητιανού. Σαράντα επιλεγμένοι κανδιδάτοι (candidati) εξ αυτών, οι οποίοι διακρίνονταν για τις λευκές στολές τους, αποτελούσαν την προσωπική σωματοφυλακή του αυτοκράτορα. Αρχικά μάχιμη, η φρουρά των Σχολών παρήκμασε όταν οι αυτοκράτορες, μετά τον Θεοδόσιο τον Μεγάλο (379-395), σταμάτησαν να εκστρατεύουν.
Εκτός από τις Σχολές, οι προτήκτορες (protectores), συγκροτήθηκαν σε σώμα για λόγους διοικητικής διευκόλυνσης και διακρίθηκαν στους δομέστικους προτήκτορες (ή απλώς δομέστικους, domestici, υπό κόμη των δομεστίκων, comes domesticorum), και στους απλούς προτήκτορες. Κατά την πρωτοβυζαντινή εποχή οι προτήκτορες τελούσαν υπό τις διαταγές των magistri militum (στρατηλατών ή απλώς στρατηγών), τους οποίους υπηρετούσαν ως εντεταλμένοι αξιωματικοί, ενώ οι δομέστικοι ήταν οι αξιωματικοί των Σχολών (πιθανώς δέκα ανά Σχολή). Στο βαθμό του προτήκτορα ήταν δυνατόν να προαχθεί κανείς στο πέρας της υπηρεσίας του στον τακτικό στρατό, ενώ μία θέση είτε στους δομέστικους είτε στους προτήκτορες μπορούσε πλέον να εξαγοραστεί έναντι συγκεκριμένου αντιτίμου. Ένα επίλεκτο σώμα, των σπαθαρίων, μαρτυρείται ήδη επί Θεοδοσίου Β΄ (408-450)· αρχικά αποτελούνταν από ευνούχους και ήταν προσβάσιμο σε αυτούς που προέρχονταν από άλλα σώματα των φρουρών, στη συνέχεια όμως δεκτοί γίνονταν σε αυτό και βαρβάτοι. Οι αξιωματικοί τους, οι πρωτοσπαθάριοι, αναφέρονται εξαιρετικά σπάνια στις πηγές πριν την μέση βυζαντινή εποχή. Ένα ακόμα μικρό σώμα που δημιουργήθηκε επί Λέοντος Α΄ (457-474) προορίστηκε να καλύψει το κενό που δημιουργήθηκε από την έλλειψη μαχητικότητας των Σχολών, οι Εξκουβίτορες, οι οποίοι τελούσαν υπό κόμη (comes excubitorum). Οι σκρίβωνες (scribones) αποτελούσαν είτε αξιωματικούς των Εξκουβιτόρων είτε στρατιωτικούς μιας νέας φρουράς, εκδοχή λιγότερο πιθανή. Τέλος, τον 6ο αι. μαρτυρείται επίσης το σώμα των στρατόρων, οι οποίοι συνόδευαν τον έφιππο αυτοκράτορα, διοικούμενο από τον κόμητα του στάβλου και αργότερα από τον πρωτοστράτορα.
Τον 6ο αι. τα σώματα των ανακτορικών φρουρών ήταν πεζικά και είχαν υποβιβαστεί σε απλά σώματα παρελάσεων, εκτός από τους εξκουβίτορες. Η ένταξη όμως σε αυτά θεωρούνταν μεγάλη τιμή, και γινόταν με εξαγορά της θέσεως, για την οποία καταβαλλόταν το αντίστοιχο ποσό –τα χρήματα που απαιτούνταν για την ένταξη στα σώματα των προτηκτόρων και των δομεστίκων ήταν κανονικά περισσότερα σύμφωνα με τη μαρτυρία του Προκοπίου, για το λόγο αυτό η θέση τους ήταν ανώτερη. Η διοίκηση των Σχολών ανήκε κανονικά στον μάγιστρο των θείων οφφικίων (magister officiorum) ο οποίος φαίνεται ότι αποφάσιζε για τη στελέχωση των σωμάτων, αλλά ο Ιουστίνος Α΄ με νόμο που έχει συμπεριληφθεί στον Κώδικα του Ιουστινιανού Α΄ μετέφερε την αρμοδιότητα έγκρισης της στελέχωσης των σωμάτων αυτών στον ίδιο τον αυτοκράτορα. Το συγκεκριμένο μέτρο, που προφανώς είχε αρχικά πολιτικά και οικονομικά κίνητρα, είναι πιθανόν ότι συντέλεσε μακροπρόθεσμα στην στελέχωση των υψηλόβαθμων αξιωματούχων από το προσωπικό των φρουρών, εφόσον θεωρητικά ο αυτοκράτορας είχε δώσει την έγκρισή του και τους εμπιστευόταν. Έτσι, στη μέση βυζαντινή εποχή, το αργότερο από τα τέλη του 7ου αι. και σίγουρα από τις αρχές του 8ου αι. οι αξίες του πρωτοσπαθαρίου, σπαθαρίου, κανδιδάτου και στράτορος συνοδεύουν τους φέροντες αξιώματα, υψηλά ή μη. Κάποιοι από τους τιτλούχους, π.χ. οι στράτορες, που ακόμα αποτελούσαν σώμα στη μέση βυζαντινή εποχή, είχαν διατηρήσει πραγματικά καθήκοντα στο ιερό παλάτιον, τα οποία καταγράφονται είτε στα Τακτικά πρωτοκαθεδρίας είτε σποραδικά στις αφηγηματικές πηγές. Για τα υπόλοιπα σώματα ωστόσο, των σπαθαρίων, πρωτοσπαθαρίων κλπ, αν και είναι σαφές ότι εντός της παλατινής ιεραρχίας συγκροτούσαν συγκεκριμένες τάξεις (ordines) δεν είναι σαφές ως ποια εποχή συνέχιζαν να αποτελούν στρατιωτικά σώματα. Τέλος, αξίζει να σημειωθεί ότι η αναβάθμιση των σωμάτων των Σχολών στα μέσα του 8ου αι. και η μετατροπή τους, εκ νέου, σε μάχιμα σώματα, δεν αφορά τα σώματα, από τα οποία προέρχονταν οι τιτλούχοι, αλλά κυρίως τις Σχολές και τους Εξκουβίτορες, με την παράλληλη ίδρυση νέων ετοιμοπόλεων σωμάτων, που στο εξής είναι γνωστά ως τάγματα.

Βιβλιογραφία:

Treadgold, Byzantium, 10, 92, 161-162· Jones, LRE, 613-614, 636-640, 657-659· Haldon, Praetorians, passim· Λεοντσίνη, Δορυφορία, 53-65· Nichanian, Distinction, 607-628· Bury, Administrative system, 26-27, 49-60, 111-114, 117-118· Haldon Warfare, 68, 78· Haldon, Byzantium, 210, 217-218, 391, 393.