Τάγματα

Στα μέσα περίπου του 8ου αι. οι ανακτορικές φρουρές, γνωστές ως Σχολές κατά την περίοδο που προηγήθηκε, αναδιοργανώθηκαν από τον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Ε΄ (741-775) και αποτέλεσαν τον επαγγελματικό στρατό των ταγμάτων, διακριτό από τον θεματικό στρατό. Οι φρουρές των Σχολών και των Εξκουβιτόρων, αποτέλεσαν πλέον τον κύριο στρατό κρούσης. Υπήρχαν επίσης τα τάγματα των Αριθμών ή Βίγλας και των Τειχέων, ενώ αργότερα ιδρύθηκαν περισσότερα επαγγελματικά σώματα, όπως οι Ικανάτοι, η Εταιρεία, οι Αθάνατοι κ.α. Η γνωστότερη ανακτορική φρουρά της βυζαντινής εποχής ωστόσο είναι αναμφίβολα οι Βαράγγοι που στρατολόγησε ο Βασίλειος Β΄. Τα σώματα αυτά στελεχώνονταν από Βυζαντινούς και ξένους επαγγελματίες στρατιώτες που λάμβαναν τακτικό μισθό και «φιλοτιμίες», έκτακτες τιμητικές αμοιβές, από τον αυτοκράτορα, και συγκροτούσαν τον στρατό, ο οποίος παρέμενε πιστός στον αυτοκράτορα, έναντι της «επαναστατικότητας» του θεματικού στρατού.
Τα περισσότερα από αυτά τα σώματα διοικούνταν από έναν αξιωματικό με το βαθμό του δομέστικου ή του κόμη. Το ιεραρχικό προβάδισμα μεταξύ τους διατηρούσε ο δομέστικος των Σχολών, ο οποίος τον 9ο αι. έγινε αρχηγός του στρατού εν τη απουσία του αυτοκράτορα κατά την εκστρατεία. Τον 10ο αι. ο ταγματικός στρατός πολλαπλασιάστηκε περαιτέρω, εξέλιξη που σηματοδοτεί την προτίμηση για έναν περισσότερο επαγγελματικό στρατό και συμβαδίζει με την επιθετικότητα του Βυζαντίου που αυτή την εποχή επεκτείνεται στα παλαιά του εδάφη. Τα τάγματα χωρίστηκαν σε τάγματα της Ανατολής (Μικράς Ασίας) και της Δύσης (Βαλκανικών επαρχιών), επί αυτοκράτορος Ρωμανού Β΄ (959-963). Το ιεραρχικό προβάδισμα διατηρούν τα τάγματα της Ανατολής, που τελούν υπό την γενική ηγεσία του δομέστικου των Σχολών της Ανατολής. Η εξέλιξη αυτή είναι συνδεδεμένη από τα τέλη του 10ου αι. με την ίδρυση των «δουκάτων» και «κατεπανάτων» (Αντιοχείας, Μεσοποταμίας, Χαλδίας, Θεσσαλονίκης, Αδριανουπόλεως κλπ, ενώ κατεπανάτα μαρτυρούνται στις βορειο-βαλκανικές και ιταλικές επαρχίες), που κάλυψαν στρατιωτικά τα σύνορα, και, τουλάχιστον μερικώς (σε κάποιες επαρχίες) με την αντικατάσταση των παραδοσιακών θεματικών στρατευμάτων από επαγγελματικές φρουρές.
Η μετατροπή της στρατείας σε φορολογική υποχρέωση, η γενίκευση δηλαδή του συνήθως έκτακτου μέτρου του απαργυρισμού της «στρατείας» σε κάποιες θεματικές επαρχίες είναι επίσης ένα φαινόμενο που συμβαδίζει με την αλλαγή αυτή. Έτσι, πέρα από τους ιεραρχικά ανώτερους δούκες και κατεπάνω των συνόρων, μαρτυρούνται δούκες ως επικεφαλής των θεμάτων (π.χ. του θέματος Αρμενιακών ή των Ανατολικών) τον 11ο αι., ήδη πριν το 1081. Και σε αυτή την περίπτωση όμως, όπου, κατά μία άποψη, πιθανώς υποκρύπτεται η παρακμή του παραδοσιακού θεματικού στρατού και η αντικατάστασή του στις θεματικές επαρχίες με επαγγελματικά στρατιωτικά σώματα, η αλλαγή έγινε σταδιακά με την πάροδο πολλών ετών και δεν ήταν προϊόν μιας γενικευμένης μεταρρύθμισης.

Βιβλιογραφία:

Treadgold, Byzantium, 28-32, 109-110, 113-117, 125, 132-133, 139, 166· Cheynet, Du stratege au duc, 181-194· Haldon, Praetorians, passim· Oikonomidès, Frontière, 285-302· Βυζαντινός κόσμος τ. 2, 261-265 (Cheynet)· Χριστοφιλοπούλου, Ιστορία τ. Β1, 296-299· Treadgold, Byzantium, 28-32· Χριστοφιλοπούλου, Πολίτευμα, 265-267· Haldon, Warfare, 78, 84-85, 92-93, 102-104, 109-111, 116-118, 158· Ahrweiler, Recherches, 24-36.