Τίτλοι συγκλητικοί

Η συγκλητική τάξη στην Ανατολική Ρωμαϊκή αυτοκρατορία από την αρχή δεν αποτέλεσε μία κλειστή κληρονομική τάξη, αλλά μία διαρκώς ανανεούμενη τάξη που συνδεόταν με την παροχή υπηρεσίας. Η είσοδος στη σύγκλητο γινόταν είτε με την απονομή των συγκλητικών τίτλων του illustris, spectabilis ή clarissimus (φθίνουσα ιεραρχική σειρά), είτε με την ανάληψη ενός αξιώματος που επέφερε συγκλητικό τίτλο, είτε με την τιμητική προαγωγή σε μία τέτοια θέση με την συνταξιοδότηση. Η εξέλιξη του συστήματος ώστε να εξυπηρετήσει συγκεκριμένες ανάγκες του αυτοκρατορικού περιβάλλοντος αλλά και τις φιλοδοξίες των ιδιωτών ήταν αναπόφευκτη, δηλαδή η τιμητική απονομή των αξιωμάτων χωρίς την εξάσκηση των αντίστοιχων καθηκόντων (π.χ. του επάρχου, μαγίστρου ή κόμητος), με παράλληλη παροχή των προνομίων της συγκλητικής τάξης, η οποία έδινε στα τιμημένα πρόσωπα το δικαίωμα να παρακάθονται στις συνεδριάσεις της συγκλήτου. Η σύγκλητος έτσι διευρύνθηκε σημαντικά ήδη από τον 4ο αι., και συνέχισε να διευρύνεται με την παράλληλη εξαγορά των συγκλητικών τίτλων και τιμητικών αξιωμάτων από τους ενδιαφερόμενους, συνήθως εκπροσώπους της επαρχιακής αριστοκρατίας. Η εξέλιξη αυτή συντέλεσε ειδικότερα στον περιορισμό του δικαιώματος συμμετοχής στις διεργασίες της συγκλήτου μόνο στους ιλλουστρίους (μεταξύ 450 και 518), και γενικότερα στη δημιουργία ενός ευρέως στρώματος συγκλητικής τάξης με περιορισμένα δικαιώματα στις επαρχίες.
Η γέννηση σε μία συγκλητική οικογένεια ιλλουστρίων επέφερε αυτόματα τον τίτλο του clarissimus στους συγκλητικούς γόνους, για τους οποίους οι γονείς επεδίωκαν αργότερα την ένταξή τους στην ίδια τη σύγκλητο με την απονομή του τίτλου του illustris. Η απόκτηση του τίτλου ωστόσο συνεπαγόταν την καταβολή υψηλών χρηματικών ποσών· το 537 ο Ιουστινιανός Α΄ όρισε ότι ο αυτοκρατορικός διορισμός στη σύγκλητο επέφερε την καταβολή μόλις του ενός τρίτου του συνηθισμένου ποσού (sportulae) που καταβάλλονταν γι’ αυτές τις περιπτώσεις σε συγκεκριμένα πρόσωπα, προκειμένου η βασιλική επιταγή να μην προκαλέσει την οικονομική καταστροφή των ευνοούμενων. Τον 6ο αι. επιπλέον των τριών ανώτερων συγκλητικών τίτλων υπήρχαν επίσης οι τίτλοι του «ἀπὸ ὑπάτων», «ἀπὸ ἐπάρχων», και «στρατηλατῶν», που διαφέρουν από τα αντίστοιχα αξιώματα του υπάτου (σπανίζει μετά το 540 περίπου λόγω του υψηλού κόστους της υπατείας), επάρχου και στρατηλάτη εφόσον δεν έχει ασκηθεί από τον φέροντα πραγματική εξουσία. Τα αξιώματα αυτά ονομάζονται σε Νεαρά του Ιουστινιανού Α΄ «τιμαὶ praefectorίαι» (sic) και τα συνδεδεμένα με άσκηση εξουσίας «τιμαὶ ἔμπρακτοι», ενώ ένας τιμητικός τίτλος λεγόταν τιμή «ὁνοραρία» (honoraria) ή «ψιλὴ τιμή». Οι τίτλοι αυτοί συνόδευσαν την τιτλοφορία του ανώτερου κοινωνικού στρώματος της Βυζαντινής αυτοκρατορίας περίπου μέχρι το β΄ ήμισυ του 7ου αι. Ωστόσο οι μαρτυρίες (αναφορές στις πηγές, επιγραφές, σφραγίδες) υποδηλώνουν πως σταδιακά εγκαταλείπονται. Τον 7ο αι. αναφέρονται ελάχιστοι ιλλούστριοι στις πηγές, ενώ οι τίτλοι spectabilis και clarissimus έχουν εξαφανιστεί ήδη από τον 6ο αι. Οι τίτλοι του «ἀπὸ ὑπάτων» και «ἀπὸ ἐπάρχων», καθώς και του «στρατηλάτου», μαρτυρούνται στις σφραγίδες των αξιωματούχων μέχρι και το α΄ ήμισυ του 8ου αι. Στη συνέχεια επιβιώνουν, και συμπεριλαμβάνονται στα Τακτικά πρωτοκαθεδρίας της μέσης βυζαντινής εποχής σε αύξουσα ιεράρχηση οι τίτλοι του στρατηλάτου, του υπάτου και του δισυπάτου (αρχ. bisconsul, τίτλος που επανήλθε στο μέσο Βυζάντιο), ενώ μεταξύ τους παρεμβάλλονται και αναγνωρίζονται ως συγκλητικοί οι προερχόμενοι από τις ανακτορικές φρουρές (Scholae) τίτλοι των σιλεντιαρίων και βεστιτόρων. Εκτός από τον τίτλο του δισυπάτου, που βρίσκεται σε σχετικά υψηλή θέση μετά τον προελευσιμαίο τίτλο του πρωτοσπαθαρίου, οι περισσότεροι συγκλητικοί τίτλοι βρίσκονται πλέον πολύ χαμηλά στην ιεραρχία.
Κατά τη μέση βυζαντινή εποχή δεν είναι απολύτως σαφές ποιος τίτλος έδινε στον τιτλούχο το δικαίωμα εισόδου στη σύγκλητο. Συγκλητική, αυλική τάξη και ανώτερα κοινωνικά στρώματα συνδέονται κατά τρόπο όχι απόλυτα διακριτό. Μία διάταξη του 11ου αι. φαίνεται να θέτει ως προϋπόθεση την κατοχή του τίτλου του πρωτοσπαθαρίου, το οποίο μπορεί να υποδηλώνει περιορισμό του σώματος ή μπορεί να σχετίζεται μόνο με το συγκεκριμένο περιστατικό. Η ευρεία απονομή τίτλων την εποχή αυτή είχε ως αποτέλεσμα την διεύρυνση της λεγόμενης στη βιβλιογραφία «συγκλητικής τάξης» και την διάκριση των ανώτερων συγκλητικών από τους κατώτερους (αυτούς που ήταν «ἄσταυροι καὶ ἄβλαττοι»). Η άνοδος του Αλεξίου Α΄ Κομνηνού στο θρόνο της αυτοκρατορίας (1081) σηματοδότησε την περικοπή των ετησίων αποζημιώσεων των συγκλητικών. Ο ίδιος αυτοκράτορας θέσπισε ότι ένας συγκλητικός για να απολαμβάνει τα δικαστικά του προνόμια θα έπρεπε να εγκαταλείψει το επάγγελμά του, αν είχε. Έτσι, μετά το 1081 η παλαιότερη ιεραρχία σταμάτησε να ανατροφοδοτείται με νέες απονομές τίτλων, οι οποίοι με το χρόνο αφανίστηκαν μαζί με τους τιτλούχους.

Βιβλιογραφία:

C.Th., 6.22.8· CIC III, αρ. 62, 332-333, 70, 355-356· Oikonomidès, Listes, 89.10-91.2, 15-18, 93.8-11, 99.14-17, 281-290, 295-296· Bury, Administrative system, 20-21, 23-26, 27· Jones, LRE, 525-535· Dagron, Γέννηση, 177-218· Delmaire, Dignitaires, 141-175· Yannopoulos, Société profane, 52, 55-57, 63-66· Χριστοφιλοπούλου, Σύγκλητος, 34-39· Lemerle, Byzance, 287-293· Winkelmann, Ämterstruktur, 31-32, 34-35, 36, 39, 40· Tinnefeld, Gesellschaft, 59-67, 71, 73, 83-85· Guilland, Recherches, 23-29, 66-72· Χριστοφιλοπούλου, Πολίτευμα, 99-101· Nichanian, Distinction, 579-590, 596-607· Χρήστου, Σύγκλητος, 181-216.