Ψευδο~Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης

Τα κείμενα που έχουν παραδοθεί με το όνομα του Διονυσίου του Αρεοπαγίτη ανήκουν πιθανώς το περιβάλλον του 5ου αι. και μολονότι έχουν γίνει πολλές προσπάθειες να ταυτιστεί ο συγγραφέας, αυτό δεν κατέστη ακόμα δυνατόν. Η σημασία του φιλοσοφικού συστήματος του ψευδο-Διονυσίου έγκειται στο γεγονός ότι χρησιμοποιήθηκε ευρέως για να θεμελιωθεί η κυρίαρχη θέση της Εκκλησίας αλλά και στη συνέχεια η δικαίωση της φεουδαρχικής καθεστηκυΐας τάξεως και η έλλειψη κοινωνικής κινητικότητας στη Δύση. Το 827 ο αυτοκράτορας Μιχαήλ Β΄ έστειλε ως δώρο στον αυτοκράτορα Λουδοβίκο Α΄ τον Ευσεβή ένα χειρόγραφο με τα έργα του ψευδο-Διονυσίου (Bibiothèque Nationale, grec 437), το οποίο πολύ σύντομα μεταφράστηκε στα λατινικά και διαδόθηκε γρήγορα, τουλάχιστον εν μέρει εξαιτίας της λανθασμένης ταύτισης του ψευδο-Διονυσίου του Αρεοπαγίτη με τον Άγιο Διονύσιο, επίσκοπο των Παρισίων τον 3ο αι., ο οποίος μαρτύρησε κατά τον διωγμό του αυτοκράτορα Δεκίου (ca 250).
Το θεολογικό σύστημα του ψευδο-Διονυσίου είναι νεοπλατωνικής σύλληψης: στο κέντρο βρίσκεται η θεϊκή μονάδα, το απόλυτο Ἕν, η «ἑνοποιὸς δύναμις», η ύπαρξη του οποίου εξηγεί τα πάντα. Από το Ἕν ο κόσμος διατάσσεται γύρω του με ομόκεντρους κύκλους, καθένας των οποίων αποτελείται από τρία στοιχεία, συμπεριλαμβανομένου του τριαδικού Θεού. Ακολουθούν οι τρεις κύκλοι των εννέα αγγέλων. Η ουράνια τριαδική κατάταξη έχει τον αντικατοπτρισμό της στην γη, και δη στην εκκλησιαστική ιεραρχία, στην οποία, παρόλα αυτά, στην κορυφή των τριάδων τοποθετούνται τα μυστήρια και όχι άνθρωποι, οι οποίοι ακολουθούν επίσης στη συνέχεια κατά τριάδες: επίσκοποι, πρεσβύτεροι και διάκονοι, μοναχοί, λαϊκοί και κατηχούμενοι. Το σύστημα του ψευδο-Διονυσίου αφορά διάχυση από το κέντρο προς τους ομόκεντρους κύκλους, ιδιοτήτων και αρετών, όπως η καλοσύνη, για την οποία μεσολαβούν τα ανώτερα όντα προς τα κατώτερα. Ο ψευδο-Διονύσιος εισήγαγε τον αρχαίο όρο «ἱεράρχης» στη χριστιανική ορολογία και επινόησε τον όρο «ἱεραρχία» για την διάταξη του κόσμου. Ωστόσο, το σύστημά του είναι απόλυτα φιλοσοφικό και θεολογικό, και δεν αφορά τόσο την κοινωνική ιεραρχία, όσο την θέση και την ταυτότητα του καθενός μέσα στον κόσμο (τη λεγόμενη «μονή»). Ο Θεός είναι πάντα μακριά αλλά και κοντά σε κάθε δημιούργημα, το οποίο όμως έχει καθήκον, από τη θέση όπου βρίσκεται, να μεταδώσει τις αρετές και ιδιότητες στα όντα της χαμηλότερης βαθμίδας («πρόοδος» ή «φιλάνθρωπος πρόοδος»). Έτσι είναι σαφές ότι το κάθε ον ή δημιούργημα του Θεού έχει τη θέση του, από την οποία δύσκολα μπορεί να μετακινηθεί αλλά μετακινείται κυρίως προς τα χαμηλότερα επίπεδα, προκειμένου να επιτελέσει το έργο που είναι συνυφασμένο με την θέση του. Από την άλλη, το «θεοκεντρικό» αυτό σύστημα, όπως και κάθε νεοπλατωνική θεώρηση, προβλέπει την δυνατότητα ανόδου των ανθρώπων προς τον Θεό, αλλά δεν περιγράφεται η διαδικασία αυτής της ανόδου.
Μολονότι ο συμπαγής μυστικισμός του Διονυσίου άσκησε τόσο μεγάλη γοητεία ώστε να επηρεάσει τον Ιωάννη Σκώτο Eriugena (9ος αι.), τον Αβελάρδο (11ος-12ος αι.) και τον Θωμά Ακινάτη (13ος αι.), η ουράνια ιεραρχία του αποτέλεσε στην πραγματικότητα την απόδειξη ότι ο ιεραρχημένος επίγειος κόσμος δεν είναι παρά ένας αντικατοπτρισμός του ουράνιου. Όπως στον ουράνιο κόσμο από κάθε ιεραρχημένη ομάδα εξαρτιόταν μία άλλη, επίσης ιεραρχημένη ομάδα, έτσι και στον φεουδαρχικό κόσμο από κάθε ομάδα ήταν εξαρτημένη μία άλλη. Αυτό αποδείκνυε περίτρανα ο Διονύσιος, θεμελιώνοντας μάλιστα την περίοπτη θέση των επισκόπων μεταξύ του ουράνιου και του επίγειου κόσμου. Στο Βυζάντιο ωστόσο θεωρείται ότι ο Διονύσιος δεν ήταν ιδιαιτέρως αγαπητός. Αν και δεν έχει μελετηθεί επαρκώς η επιρροή του, έχει πιστοποιηθεί η χρήση Διονυσιακών κειμένων από λογίους όπως ο Μάξιμος ο Ομολογητής (7ος αι.), ο Ιωάννης Χοιροσφάκτης (9ος/10ος αι.), ο Νικήτας Στηθάτος (11ος αι.), ο Ισαάκιος Κομνηνός (12ος αι.) και ο Γεώργιος Παχυμέρης (13ος αι.). Αν λοιπόν ισχύει αυτή η υπόθεση, ίσως μία αιτία μπορεί να είναι ότι ο ψευδο-Διονύσιος δεν υποδείκνυε έναν τρόπο, με τον οποίο ο άνθρωπος μπορούσε να υψωθεί προς το Θεό, να αναζητήσει τη δική του σωτηρία και να βιώσει την «θέωσιν», που ήταν ένα σταθερό αίτημα των Βυζαντινών μυστικιστών ως και την εποχή του ησυχασμού. Παρόλα αυτά, τα τελευταία χρόνια αυξάνονται στη βιβλιογραφία οι παραλληλισμοί του θεολογικού του συστήματος του ψευδο-Διονυσίου με την «τάξιν» του Βυζαντίου. Δεν υπάρχει όμως καμία απόδειξη η οποία να πιστοποιεί ότι το σύστημα θεμελίωνε την κοινωνική κατάταξη στο Βυζάντιο, αντιθέτως φαίνεται, όσο είναι δυνατόν να εξακριβωθεί, ότι αν η φιλοσοφία του Ψευδο-Διονυσίου αξιοποιήθηκε στο Βυζάντιο, τότε αυτό έγινε προς την κατεύθυνση της ενίσχυσης της κεντρικής εξουσίας και του ρόλου του ίδιου του αυτοκράτορα, και όχι προς την παγίωση συμπαγών και «κλειστών» κοινωνικών ομάδων. Το ζήτημα αυτό, ωστόσο, χρήζει περαιτέρω διερεύνησης.

Βιβλιογραφία:

ODB, 629-630· Hällström, From Chaos to Cosmos, 33-39· Beck, Χιλιετία, 269-270· Beck, Kirche, 348-349, 358, 366-367, 376-377, 437-438· Magdalino, Byzantine courtier, 149-161· Alessio, Ιστορία, 48-52· Darrouzès, Nicétas Stéthatos, 29-30, 292-365· McCormick, Byzantium’s role, 218-220· Constable, Three studies, 289-290.

https://en.wikipedia.org/wiki/Pseudo-Dionysius_the_Areopagite