Η ακολουθία του Βελισάριου

Χρονολογία: 6ος αι., μετά το 540

ἐπεὶ δὲ ἐς Βυζάντιον μετάμεμπτος ἦλθεν, ἔτι μᾶλλον ἢ πρότερον αὐτοῦ ἡ ἀρετὴ ἐπὶ πλεῖστον ἐγνώσθη. αὐτός τε γάρ πάσῃ ἀρετῇ προὔχων καὶ πλούτου μὲν πολλοῦ ἐξουσίᾳ, δυνάμει δὲ ὑπασπιστῶν τε καὶ δορυφόρων τοὺς πώποτε στρατηγοὺς ὑπεραίρων, φοβερὸς, ὡς τὸ εἰκὸς, ἄρχουσί τε πᾶσι καὶ στρατιώταις ἐγένετο. ἀντιτείνειν τε γὰρ ἐπιτάττοντι, οἶμαι, οὐδεὶς ἐτόλμα, ἐπιτελῆ τε πράσσειν ὅσα ἐπιτάττοι οὐδαμοῦ ἀπηξίουν, τήν τε ἀρετὴν αἰσχυνόμενοι καὶ δεδιότες τὴν δύναμιν. ἑπτακισχιλίους γὰρ ἱππέας ἐκ τῆς οἰκίας παρείχετο• ὧν δὴ ἀπόβλητος μὲν οὐδεὶς ἐγεγόνει, αὐτῶν δὲ ἕκαστος πρῶτός τε ἐν τῇ παρατάξει ἑστάναι καὶ προκαλεῖσθαι τοὺς τῶν πολεμίων ἀρίστους ἠξίουν. Ῥωμαίων δὲ οἱ πρεσβύτεροι, ἡνίκα πρὸς Γότθων πολιορκούμενοι τὰ ποιούμενα ἐν ταῖς τοῦ πολέμου ξυμβολαῖς ἔβλεπον, ἐν θαύματι μεγάλῳ ποιούμενοι ἀνεφθέγγοντο ὡς οἰκία μία τὴν Θευδερίχου δύναμιν καταλύοι. Βελισάριος μὲν οὖν τῷ τε ἀξιώματι καὶ τῇ γνώμῃ, ὥσπερ ἐρρήθη, δυνατὸς γεγονὼς τά τε συνοίσοντα τοῖς βασιλέως πράγμασιν ἐβουλεύετο καὶ τὰ δεδογμένα ἔπρασσεν ἀεὶ αὐτονόμῳ γνώμῃ.

Πηγή:
Προκοπίου Περί πολέμων τ. 2, 300.19-301.14.
Βιβλιογραφία:
Βυζαντινός κόσμος τ. 1, 251-252 (Zuckerman)· Jones, LRE, 659, 666-667· Gascou, Bucellaires, 143-156 (: Gascou, Fiscalité et société, 73-83)· Cheynet, Aristocratie, 310· Σαράντη, Καθημερινότητα, 60-61· Dewing-Kaldellis, The wars, 384.
Σχολιασμός:
Το απόσπασμα είναι μοναδικό, επειδή συνδέει την κατοχή μεγάλου πλούτου με την άσκηση πραγματικής εξουσίας (πλούτου… ἐξουσίᾳ). Η εξουσία που αποδίδεται σε αυτό το πλαίσιο στον Βελισάριο πηγάζει από την μεγάλη ακολουθία ιππέων που ήταν σε θέση να συντηρεί εξαιτίας της μεγάλης περιουσίας του. Οι χαρακτηρισμοί «ὑπασπιστές» και «δορυφόροι» που αποδίδονται στο κείμενο στους ακολούθους του προδίδουν την στρατιωτική υπηρεσία που προσέφεραν και η αριθμητική τους δύναμη καθιστούσε τον Βελισάριο άνθρωπο με υπολογίσιμη δύναμη με αυξημένο κύρος τόσο για τους στρατιώτες όσο και για τους άλλους άρχοντες, οι οποίοι δεν ήταν σε θέση να συντηρήσουν τόσο μεγάλη στρατιωτική ισχύ. Ο Προκόπιος μάλιστα με σαφήνεια διατυπώνει την άποψη ότι οι αποφάσεις του Βελισάριου (ὅσα ἐπιτάττοι, γνώμῃ) επιβάλλονταν εξαιτίας της μεγάλης δύναμής του, στην οποία κανείς δεν μπορούσε να αντιταχθεί. Σε αυτό το σημείο ο συγγραφέας συνδέει το αξίωμα, που του επέτρεπε να έχει μία τέτοια ακολουθία, με την αυτονομία των αποφάσεων (αὐτονόμῳ γνώμῃ) και αποδίδει στη λέξη «δυνατός» το νόημα της πραγματικής άσκησης εξουσίας. Η χρηματοδότηση της ακολουθίας του Βελισάριου γινόταν από την «οἰκία» του στρατηγού, που στο πλαίσιο της αφήγησης νοείται ως «οίκος» (όρος που παρόλα αυτά δεν είναι συνήθης στο πρώιμο Βυζάντιο), δηλαδή ως σύνολο περιουσιακών στοιχείων και ανθρώπων που ανήκαν στον Βελισάριο. Η παροχή υπηρεσίας που αφορούσε τη διατήρηση «βουκελλαρίων», δηλαδή στρατιωτών στην υπηρεσία ιδιωτών, έχει χαρακτηριστεί ως «μητάτον» τουλάχιστον για την εμφάνισή τους στις ανατολικές επαρχίες, όπου το φαινόμενο καταγράφεται σε παπύρους. Στην προκειμένη περίπτωση ωστόσο είναι πιθανότερο ότι η ακολουθία του Βελισαρίου δεν ανταποκρινόταν σε κάποιου είδους φόρο που βάρυνε τις γαίες του. Αντιθέτως, ο μεγάλος αριθμός των ακολούθων υποδηλώνει ότι πιθανώς πρόκειται για ιδιωτική χρηματοδότηση των στρατιωτών με την άδεια του Ιουστινιανού Α΄, που είναι δηλωτικό για το μέγεθος της περιουσίας που κατείχε ο Βελισάριος. Ο αριθμός των ακολούθων επίσης υποδηλώνει κατά τον Zuckerman την κακή κατάσταση του βυζαντινού τακτικού στρατού της εποχής. Πράγματι, σύμφωνα με το απόσπασμα, αν και με μεγάλη υπερβολή, οι σύγχρονοι απορούσαν πως μία οικία είχε καταφέρει να κατατροπώσει τη δύναμη του Οστρογοτθικού βασιλείου της Ιταλίας. Αυτό σημαίνει πρακτικά ότι η δύναμη αυτή αποτέλεσε την κύρια δύναμη κρούσης του Βελισάριου κατά την πρώτη φάση του πολέμου στην Ιταλία.