Η δημόσια εικόνα του Βελισάριου

Χρονολογία: 6ος αι.

ἦν τε Βυζαντίοις πρὸς ἡδονὴν Βελισάριον ἐπὶ τῆς ἀγορᾶς ἐς ἡμέραν ἑκάστην ἐκ τῆς οἰκίας προϊόντα ἰδεῖν, ἢ ἐς αὐτὴν ἐπανήκοντα, κόρον τε αὐτῶν τοῦ θεάματος τούτου οὐδεὶς ἔλαβε. πομπῇ γὰρ αὐτοῦ ἰσχυροτάτῃ ἡ πρόοδος ἐῴκει, ἐπεί οἱ Βανδίλων τε πλῆθος καὶ Γότθων τε καὶ Μαυρουσίων ἀεὶ εἵπετο. ἦν δὲ καὶ τὸ σῶμα καλός τε καὶ μέγας καὶ εὐπρόσωπος πάντων μάλιστα. οὕτω δὲ πρᾷόν τε καὶ εὐπρόσοδον παρεῖχεν ἑαυτὸν τοῖς ἐντυγχάνουσιν ὥστε ἀνθρώπῳ πένητί τε λίαν καὶ ἀδόξῳ ἐμφερὴς εἶναι. ἔρως δὲ αὐτοῦ τῆς ἀρχῆς πρός τε στρατιωτῶν ἀεὶ καὶ ἀγροίκων ἄμαχός τις ἐγένετο, ὅτι δὴ ἐς μὲν τοὺς στρατιώτας φιλοδωρότατος ἐγεγόνει ἀνθρώπων ἁπάντων· τῶν τε γὰρ ἐν ξυμβολῇ ἠτυχηκότων χρήμασι μεγάλοις παρεμυθεῖτο τὰ πρότερα τραύματα καὶ τοῖς εὐδοκιμήσασι ψέλλιά τε καὶ στρεπτοὺς ἔχειν ἆθλα παρεῖχεν, ἵππου δὲ ἢ τόξου ἢ ἄλλου ὁτουοῦν στρατιώτου ἐν τῇ μάχῃ ἀπολωλότος ἕτερον ἀντ’ αὐτοῦ πρὸς Βελισαρίου αὐτίκα ὑπῆρχεν· ἐς δὲ τοὺς ἀγροίκους ὅτι δὴ τοσαύτῃ φειδοῖ τε καὶ προνοίᾳ ἐχρῆτο ὥστε βιασθῆναι μὲν αὐτοῖς οὐδὲν πώποτε στρατηγοῦντος Βελισαρίου τετύχηκε, πλουτεῖν δὲ παρὰ δόξαν ξυνέβαινε πᾶσιν οἷς ἂν αὐτοῦ ἐπιδημοίη στρατιᾶς πλῆθος. ἀπεδίδοντο γὰρ αὐτοῖς κατὰ γνώμην τὰ ὤνια πάντα.

Πηγή:
Προκοπίου Περί πολέμων τ. 2, 298.20-299.19.
Βιβλιογραφία:
Βυζαντινός κόσμος τ. 1, 251-252 (Zuckerman)· Pohl, Barbarian kingdoms, 454· Jones, LRE, 459-460, 626-630, 659, 666-667, 673· Haldon, Warfare, 121, 234-235· Dewing-Kaldellis, The wars, 383-384.
Σχολιασμός:
Το απόσπασμα από το Περί πολέμων του Προκοπίου αναφέρεται στη δημόσια εικόνα που διατηρούσε ο στρατηγός Βελισάριος. Κύριο χαρακτηριστικό της ήταν η μεγάλη συνοδεία, «πομπὴ» στο κείμενο, αποτελούμενη από Βανδάλους, Γότθους και Μαυριτανούς. Σε κάποιες πηγές, οι άνθρωποι αυτοί που συνιστούν τις πολεμικές «ακολουθίες» εξεχόντων προσώπων αναφέρονται ως «δορυφόροι», ενώ τα μεγάλα στρατιωτικά σώματα, και τον 6ο αι. και αργότερα, αναφέρονται με το συνοδευτικό «πλῆθος» (Βανδίλων τε πλῆθος καὶ Γότθων τε καὶ Μαυρουσίων, στρατιᾶς πλῆθος). Το χωρίο είναι αρκετά συγκεχυμένο. Δεν είναι σαφές αν η συνοδεία του Βελισάριου που αναφέρεται εδώ προερχόταν από τακτικά σώματα βαρβάρων που στρατολογήθηκαν μετά τον αφρικανικό πόλεμο (οι επιλεγόμενοι Justiniani Vandali), ή αν πρόκειται για ιδιωτική ακολουθία του Βελισάριου, την οποία συντηρούσε ο ίδιος με δικά του έξοδα, και η οποία αλλού αναφέρεται ότι αποτελούνταν από επτά χιλιάδες ιππείς. Η δεύτερη υπόθεση φαίνεται περισσότερο πιθανή για δύο λόγους, πρώτον επειδή τα τακτικά σώματα βαρβάρων στέλνονταν μακριά από τον τόπο στρατολόγησής τους, μακριά και από την πρωτεύουσα, και δεύτερον, επειδή στο ίδιο χωρίο αναφέρεται ότι ο Βελισάριος φρόντιζε να τους παρέχει ίππους ή εξοπλισμό. Ο Προκόπιος πλέκει το εγκώμιο του Βελισάριου ξεκινώντας από την εξωτερική εμφάνιση. Η φυσική ομορφιά (εὐπρόσωπος) και η σωματική ευρωστία (τὸ σῶμα καλός τε καὶ μέγας) ήταν σημαντικά στοιχεία αναγνωρισιμότητας της ευγένειας. Ο Βελισάριος όμως ήταν επίσης προσιτός σε όλους. Στο πλαίσιο της αφήγησης οι «πένητες» και οι «ἄδοξοι» συμπίπτουν, εφόσον η πενία φέρνει «ἀδοξία», δηλαδή έλλειψη διάκρισης για οποιοδήποτε λόγο (απουσία πλούτου, καταγωγής, υπηρεσίας). Κατεξοχήν η φιλαρχία του (ἔρως τῆς ἀρχῆς) φαινόταν στην φροντίδα που είχε για τους στρατιώτες, αλλά και για τους ανθρώπους της επαρχίας (ἀγροίκους). Οι «ἀτυχήσαντες» και οι «εὐδοκιμήσαντες» θα πρέπει μάλλον να θεωρηθούν αποκλειστικά στο πλαίσιο του πολέμου, ερμηνεία που αρμόζει περισσότερο στην πληροφορία του κειμένου: οι άτυχοι έπαιρναν χρήματα ως παρηγορία για την ατυχία τους, αλλά οι γενναιότεροι λάμβαναν ως βραβείο (ἆθλα) ψέλλια, δηλαδή περιβραχιόνια, ή στρεπτούς, περιλαίμια από αλυσίδα, από χρυσό ή άλλα μέταλλα. Εξίσου σημαντική ήταν και η δυνατότητα του Βελισαρίου να παρέχει έτοιμους ίππους και εξοπλισμό σε στρατιώτες που τα είχαν απωλέσει κατά τον πόλεμο. Κατά τον Προκόπιο ο Βελισάριος ήταν ιδιαιτέρως δίκαιος προς τους αγροτικούς πληθυσμούς (ἀγροίκους) κατά τη διάρκεια εκστρατείας. Η παρουσία στρατεύματος στις επαρχίες αποτελούσε πολύ μεγάλη επιβάρυνση για τον αγροτικό πληθυσμό, που έπρεπε να φροντίσει για την προμήθευση του στρατού με είδη διατροφής. Η διαδικασία αυτή γινόταν με δύο τρόπους, είτε τα προϊόντα των αγροτών αγοράζονταν, είτε οριζόταν γι’ αυτά ευνοϊκή τιμή που εξέπιπτε από τον ετήσιο φόρο. Ο Βελισάριος φαίνεται ότι ακολουθούσε την πρώτη μέθοδο (ἀπεδίδοντο τὰ ὤνια πάντα) και κατά τον Προκόπιο ήταν τόσο δίκαιος, ώστε οι χωρικοί γίνονταν απροσδόκητα πλούσιοι (πλουτεῖν δὲ παρὰ δόξαν).