Οι βασιλικοί καταλύουν στον οἶκον του Φιλάρετου

Χρονολογία: 8ος αι., 788
Οι βασιλικοί καταλύουν στον οἶκον του Φιλάρετου
Δαμασκός, ψηφιδωτή παράσταση ανακτόρου, Ώρες Βυζαντίου, αρ. 71.

Γυρευόντων δὲ αὐτῶν ἦλθον κατὰ τὸ μεσόγειον Παφλαγονίας εἰς τὸ χωρίον τοῦ ἐλεήμονος ἀνδρός· τὸ δὲ ὄνομα τοῦ χωρίου Ἄμνια, ὑπὸ τῆς πόλεως Γαγγρῶν τελοῦσα. Ἰδόντες δὲ οἱ βασιλικοὶ τὸν οἶκον τοῦ γέροντος, ἀρχαῖον ὄντα καὶ μέγαν σφόδρα, καὶ πάνυ τερπνόν, νομίζοντες ὅτι εἷς τῶν μεγιστάνων καταμένει ἐν αὐτῷ ἐκέλευσαν τοὺς ὑπηρέτας αὐτῶν καὶ τοὺς μετάτωρας ἐκεῖσε καταλῦσαι. Οἱ δὲ πρῶτοι τοῦ χωρίου λέγουσι πρὸς τοὺς βασιλικούς· «Μή, κύριοι, μὴ ἀπέλθητε εἰς τὸν οἶκον ἐκεῖνον, ὅτι εἰ καὶ ἔξωθεν μέγας φαίνεται καὶ ἔντιμος, ἔσωθεν δὲ οὐδὲν ὑπάρχει ἐν αὐτῷ.» Οἱ δὲ βασιλικοὶ νομίζοντες ὅτι ὑπὸ ἐπιτροπῆς τοῦ κυρίου τῆς οἰκίας τοῦτο λαλοῦσιν, ἵνα μὴ καταλύσουσιν ἐν αὐτῇ διὰ τὸ εἶναι αὐτὸν πλούσιον καὶ δυνάστην, εἶπον μετ’ ὀργῆς πρὸς τοὺς ὑπηρέτας αὐτῶν· “Πορεύεσθε μόνον· ἀπέλθωμεν εἰς ἐκεῖνον τὸν οἶκον.”

Πηγή:
Βίος Φιλαρέτου, 135.30-137.8.
Βιβλιογραφία:
Βίος Φιλαρέτου, 26-28· Λεοντσίνη, Ποιμένες, 176· Ludwig, Sonderformen, 105-106.
Σχολιασμός:
Το κείμενο προέρχεται από το Βίο του Φιλαρέτου του ελεήμονος και εξιστορεί την κατάλυση των ανθρώπων του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Στ΄ (βασιλικοί) στον οίκο του Φιλάρετου. Το χωρίο αποκαλύπτει τις δομές της επαρχίας με έμφαση στην αντίθεση μεταξύ κεντρικής εξουσίας και τοπικών αρχόντων, χρησιμοποιεί πρότυπα της Αγίας Γραφής αλλά και κοινωνική ορολογία του Βυζαντίου. Έτσι, ο Φιλάρετος είναι «πλούσιος και δυνάστης», ή «μεγιστάνας». Η δυναστεία του θεμελιώνεται αφενός στον φαινομενικό πλούτο του «οἴκου» του, αφετέρου στην δυνατότητά του να αντισταθεί ή να αψηφήσει τις διαταγές των ανθρώπων του βασιλέως, στην συγκεκριμένη περίπτωση να αρνηθεί σε αυτούς τη φιλοξενία (μητάτον). Το μέγεθος και η αρχαιότητα του οίκου δίνουν την εντύπωση ότι ο οίκος, που περιλαμβάνει τόσο την οικογένεια όσο και τα περιουσιακά της στοιχεία, είναι «ἔντιμος», όρος που προέρχεται από τις πρωτοβυζαντινές (υστερορωμαϊκές) κοινωνικές διακρίσεις (honestior). Ο Βίος χαρακτηρίζει επίσης «κύριο» τον Φιλάρετο, το οποίο μπορεί να αφορά την πλήρη ιδιοκτησία, αλλά πολύ περισσότερο δηλώνει την ευγένεια (dominus). Απέναντι στον «δυνάστη» Φιλάρετο, υπάρχουν οι «πρῶτοι» του χωρίου της Άμνιας, οι οποίοι εκπροσωπούν το χωρίο και διακρίνονται κοινωνικά, χωρίς να επεξηγείται ο λόγος της διάκρισης. Η λειτουργία της παρουσίας τους στον Βίο σε αυτό το σημείο αναδεικνύει την ευγένεια, το «έντιμον», του Φιλάρετου. Ο Βίος αναφέρει επίσης ότι οι άνθρωποι του Κωνσταντίνου Στ΄, που αποκαλούνται «βασιλικοί» ακολουθούνται από τους «μητάτορες», που πρέπει να ανήκουν απλώς στην συνοδεία τους και η σχέση τους προκύπτει από την υπηρεσία τους προς το κράτος, και από τους «ὑπηρέτας», που αντιθέτως έχουν προσωπική σχέση παροχής υπηρεσίας είτε με τους βασιλικούς είτε με τους μητάτορες. Ο βιογράφος σημείωσε ακόμα με αρχαιοπρεπή τρόπο ότι το χωριό υπαγόταν στην πόλη της Γάγγρας (ὑπὸ τῆς πόλεως Γαγγρῶν), κάνοντας έτσι μία έμμεση αναφορά στην περιφέρεια (territorium) της πόλεως της Γάγγρας. Η πληροφορία μπορεί να έχει περισσότερη σχέση με την μητρόπολη της Γάγγρας, να γίνεται δηλαδή λόγος για την εκκλησιαστική δικαιοδοσία της μητρόπολης παρά για τη διοικητική δικαιοδοσία της πρωτοβυζαντινής πόλεως.