Το κίνημα του Βάρδα Βοΐλα

Χρονολογία: 10ος αι., 923

Ἀδριανὸς δέ τις Χάλδος, πρὸς δὲ Τατζάκης Ἀρμένιος πλούσιος πάνυ, τῇ ὑποθήκῃ καὶ συμβουλῇ Βάρδα τοῦ Βοήλα στρατηγοῦντος ἐν Χαλδίᾳ τυραννίδα καὶ ἀνταρσίαν κατὰ Ῥωμανοῦ βασιλέως σκευάζουσι, τὸ Παΐπερτε λεγόμενον ὀχύρωμα κατασχόντες· οὓς ὁ τῶν σχολῶν δομέστικος Ἰωάννης ὁ Κουρκούας καταπολεμήσας καὶ κατασχὼν τοὺς μὲν περιφανεστέρους ἀποτυφλοῖ, τὰς οὐσίας αὐτῶν δημεύσας, τοὺς δὲ πενιχροὺς καὶ ἀσήμους ἀθῴους κελεύσας ὅπη βούλοιντο ἀπιέναι. Τατζάκης δὲ ἐν ἑτέρῳ ὀχυρωτάτῳ καστελλίῳ φυγών, καὶ λόγον τοῦ μή τι κακὸν παθεῖν δεξάμενος, ἐν τῇ πόλει εἰσεληλύθει, καὶ τῇ τοῦ μαγγλαβίτου ἀξίᾳ τιμηθεὶς ἐν τῷ οἴκῳ τῶν Μαγγάνων διῃτᾶτο τηρούμενος. δρασμὸν δὲ βουλευσάμενος ἁλίσκεται καὶ τῶν ὀμμάτων στερεῖται. Βάρδαν δὲ τὸν Βοήλαν ἀπέκειραν μοναχόν, τοῦ βασιλέως αὐτὸν κατοικτείροντος φίλον τυγχάνοντα.

Πηγή:
Θεοφάνη Συνεχιστές, 404.4-17.
Βιβλιογραφία:
Μικρά Ασία, 296-297 (Σαββίδης)· Βλυσίδου, Αριστοκρατικές οικογένειες, 100-101.
Σχολιασμός:
Η έκθεση της επανάστασης του Βάρδα Βοΐλα, στρατηγού Χαλδίας, κατά του αυτοκράτορα Ρωμανού Α΄ Λακαπηνού το 923, από τους Συνεχιστές του Θεοφάνη είναι αποκαλυπτική για τα κοινωνικά χαρακτηριστικά των ηγετών ενός ένοπλου κινήματος. Το κίνημα εκτυλίχθηκε στις ανατολικές παρυφές της αυτοκρατορίας, το οποίο φαίνεται πως ελήφθη υπόψη για την διαφορετική μεταχείριση των συνωμοτών. Ο μοναδικός εξ αυτών με επίσημη σχέση εξάρτησης από το Βυζάντιο ήταν ο στρατηγός Βάρδας Βοΐλας, ο οποίος πιθανώς καταγόταν από τον Πόντο ή συγκεκριμένα από το θέμα Χαλδίας (ανατολικός Πόντος, περιοχή Τραπεζούντας), όπως άλλωστε και ο Αδριανός Χάλδος, αν υποτεθεί ότι το επώνυμο μαρτυρά την καταγωγή του. Η σχέση του Αρμενικής καταγωγής Τατζάκη με το Βυζάντιο δεν είναι γνωστή, αλλά ήταν «πλούσιος πάνυ», το οποίο ενισχύει την αυτόνομη θέση του σε σχέση με το Βυζάντιο και υποδηλώνει πως υποστήριξε οικονομικά το κίνημα του Βοΐλα. Το κίνημα υποστηριζόταν από «πενιχροὺς καὶ ἀσήμους», όροι που καταδεικνύουν ότι τόσο ως προέλευση (σχετικά με τα χαρακτηριστικά της ομάδας, πλούτος, καταγωγή, ισχύς) δεν αποτελούσε ιδιαίτερο κίνδυνο και πιθανώς προερχόταν από τον ευρύτερο κύκλο επιρροής των συνομωτών στην επαρχία. Η δευτερεύουσα σημασία της υποστήριξής τους στο κίνημα εξάλλου οδήγησε στην απελευθέρωσή τους. Διαφορετική ήταν η μεταχείριση των «περιφανεστέρων». Είναι χαρακτηριστικό ότι με τον όρο αυτό συνήθως δηλώνονται οι αξιωματούχοι, οι φέροντες δηλαδή κάποιο τίτλο ή αξίωμα που έχει απονεμηθεί από την κυβέρνηση. Εδώ το περιεχόμενο του όρου όμως δεν είναι σαφές, καθώς μπορεί να αφορά τόσο στους αξιωματικούς του κινήματος του Βοΐλα (που σε αυτή την περίπτωση θα ήταν το πιθανότερο αξιωματικοί του θέματος) όσο και τους άλλους συνωμότες όπως ο Αδριανός Χάλδος και ο Τατζάκης. Έτσι αυτοί εντάσσονται στην ηγετική ομάδα των συνομωτών και η ποινή τους ήταν ανάλογη. Η ιδιαίτερη θέση του Τατζάκη και η προσοχή που έδινε το Βυζάντιο στους Αρμένιους προδίδεται από το γεγονός ότι εντάχθηκε –πιθανώς τιμητικά- στους μαγγλαβίτες, δηλαδή στους φρουρούς του αυτοκράτορα, αλλά τέθηκε υπό επιτήρηση στον οίκο των Μαγγάνων. Από τους τρεις συνομώτες την ευνοϊκότερη μεταχείριση είχε ο Βάρδας Βοΐλας, ο οποίος οφείλει την τύχη του στην ιδιαίτερη σχέση του με τον Ρωμανό Α΄, καθώς συγκαταλεγόταν μεταξύ των «φίλων» του αυτοκράτορα, του στενότερου δηλαδή κύκλου των ανθρώπων του.