Πρώτη αναφορά των δυνατών στις Νεαρές του 10ου αι.

Χρονολογία: 928

Τοῖς δὲ δυνατοῖς προσώποις ἀπαγορεύομεν τοῦ λοιποῦ υἱοθεσίας τρόπῳ ἢ ἀπὸ δωρεᾶς ἁπλῆς ἢ θανάτου αἰτίᾳ ἢ ἐκ διαθήκης ἢ καὶ κατὰ μόνην χρῆσιν ἢ ὡς ἐπί τινι προστασίᾳ καὶ συνδρομῇ λαμβάνειν τὶ παρὰ τῶν εὐτελεστέρων, εἰ μὴ ἄρα συγγενεῖς αὐτῶν εἶεν. Ἀλλὰ μηδὲ νέας ἀγορασίας ποιεῖσθαι ἢ μισθώσεις ἢ ἀνταλλαγὰς ἔν τισι χωρίοις ἢ ἀγριδίοις ἐν οἷς οὐκ ἔχουσιν ἴδια κτήματα.
Ἐκείνοι δὲ νοείσθωσαν δυνατοὶ οἵτινες, κἂν μὴ δι’ ἑαυτῶν, ἀλλ’ οὖν διὰ τῆς ἑτέρων δυναστείας πρὸς οὓς πεπαῤῥησιασμένως ᾠκείωνται, ἱκανοί εἰσιν ἐκφοβῆσαι τοὺς ἐκποιοῦντας ἢ πρὸς εὐεργεσίας ὑπόσχεσιν τὴν πληροφορίαν αὐτοῖς παρασχεῖν. Εἰ δέ τις τῶν εἰρημένων δυνατῶν προσώπων τοιοῦτόν τι ἐγχειρήσει διαπράξασθαι, καὶ τοῦ κτήματος στερηθήσεται καὶ τὴν ἀποτίμησιν αὐτοῦ ἐκ τοῦ δημοσίου εἰσπραχθήσεται.

Πηγή:
Svoronos, Novelles, αρ. 2.Ι.77-88.
Βιβλιογραφία:
Lemerle, Agrarian history, 93-94· Kaplan, Les hommes et la terre, 414-421· Papagianni, Protimesis, 1072-1077.
Σχολιασμός:
Το κείμενο προέρχεται από νόμο (Νεαρά) του αυτοκράτορα Ρωμανού Α΄ Λακαπηνού που χρονολογείται στο έτος 928 και αφορά το δίκαιον της προτίμησης. Το περιεχόμενο είναι αυστηρά νομικό και η ορολογία που περιέχει αποτελεί μετάφραση της αντίστοιχης λατινικής. Η καινοτομία της Νεαράς είναι ότι επιχειρεί να ορίσει εγγύτερα την ομάδα των «δυνατῶν» (potentes). Ο όρος «πρόσωπα» αποτελεί κατεξοχήν νομικό όρο για να δηλώσει την δικαιοπρακτική ικανότητα των ανθρώπων. Οι δυνατοί λοιπόν είναι αυτοί οι οποίοι διαθέτουν δικαιοπρακτική ικανότητα και δράση τέτοια, ώστε είναι σε θέση να αντλήσουν οφέλη για τους ίδιους, είτε δι’ ἑαυτῶν, είτε μέσω των «οἰκείων» τους (πεπαῤῥησιασμένως ᾠκείωνται). Ο ορισμός είναι ευρύς και ασαφής, εφόσον το μοναδικό χαρακτηριστικό των δυνατών είναι σε αυτό το πλαίσιο μόνο ο κοινωνικός τους κύκλος, δηλαδή οι οικείοι, και η μία ομάδα ορίζεται αποκλειστικά μέσω της άλλης. Αυτό εξηγεί για ποιο λόγο ο αυτοκράτορας επανήλθε στο ζήτημα λίγα χρόνια αργότερα για να ορίσει λεπτομερέστερα την ομάδα των δυνατών. Ο νόμος, ο πρώτος μιας σειράς για την δράση των δυνατών, είναι ήδη αρκετά αναλυτικός όσον αφορά τις μεθόδους που εφαρμόζονταν στις επαρχίες προς όφελος των ισχυροτέρων. Ο αυτοκράτορας θεωρεί ότι στόχος των δυνατών ήταν οι «εὐτελέστεροι» (humiliores), για το λόγο αυτό απαγορεύει στους δυνατούς να δεχθούν οτιδήποτε από αυτούς. Οι παραχωρήσεις των πτωχότερων γίνονται έναντι κάποιας εξυπηρέτησης «προστασίας», «συνδρομῆς» ή «εὐεργεσίας». Οι πράξεις αυτές συγκαλύπτονται με νομικές πράξεις ως δωρεές ή διαθήκες από τους ευτελέστερους προς τους δυνατούς. Μεταξύ των πράξεων που αναφέρονται σε αυτό το πλαίσιο απαντά επίσης και η «υἱοθεσία», η οποία έχει επισημανθεί σύμφωνα με τις ενδείξεις των πηγών ως πράξη η οποία στοχεύει στην κοινωνική αναβάθμιση του ατόμου, εφόσον συνεπάγεται προστασία, αλληλοβοήθεια αλλά και κοινωνική ώθηση. Έτσι, στο πλαίσιο που διαγράφει η Νεαρά, ως ευτελής νοείται κάποιος που διαφέρει ως προς τον δυνατό δεν είναι η οικονομική του κατάσταση, αλλά αφενός μεν η ικανότητα του δυνατού να προβεί σε προστασία, συνδρομή ή ευεργεσία, και η επιθυμία του ευτελεστέρου να προστατευθεί, ή και να ανέλθει κοινωνικά και οικονομικά, μέσω αυτής της διαδικασίας. Από τη ρύθμιση εξαιρούνται μόνο οι «συγγενεῖς» των δυνατών, οι οποίοι δεν ταυτίζονται με τους οικείους. Μπορεί εδώ να διατυπωθεί η ερμηνεία ότι οι συγγενεῖς, οι οποίοι εξαιτίας της σχέσης τους μπορούν να προβούν σε δικαιοπραξίες με τους δυνατούς αναγνωρίζονται επίσημα ως ομάδες οι οποίοι μπορούν κατά βούληση να ενταχθούν στον κύκλο των προστατευομένων των δυνατών και να τύχουν ευεργεσιών από αυτούς. Η συγγένεια αποτελεί λοιπόν μία σχέση στην οποία το κράτος δεν μπορεί, ή δεν θέλει, να παρέμβει και δημιουργεί δεσμούς δυνητικά ισχυρούς. Ο νόμος απαγορεύει στους δυνατούς τις νομικές πράξεις που συνεπάγονται αλλαγή κυριότητας (ἀγορασίας, ἀνταλλαγὰς) ή παγίωση ισχυρών εμπράγματων δικών τους δικαιωμάτων (μισθώσεις) στις κοινότητες χωρίων, στις οποίες οι ίδιοι δεν κατείχαν ήδη έγγεια ιδιοκτησία, και προβλέπει την ακύρωση αυτών των πράξεων με παράλληλη επιβολή προστίμου από το κράτος.