Κατηγορίες κατά του Αλέξανδρου, του επιλεγόμενου Ψαλίδιου

Χρονολογία: 6ος αι., 540/1

ἦν δὲ Ἀλέξανδρός τις ἐν Βυζαντίῳ τοῖς δημοσίοις ἐφεστὼς λογισμοῖς· λογοθέτην τὴν τιμὴν ταύτην ἑλληνίζοντες καλοῦσι Ῥωμαῖοι. οὗτος ἀεὶ τοῖς στρατιώταις τὴν εἰς τὸ δημόσιον ἐπεκάλει ζημίαν. τοιούτων δὲ ἀδικημάτων αὐτοὺς ὑπάγων, αὐτὸς μὲν ἔνδοξος ἐξ ἀδόξων ταχὺ γέγονεν, ἐκ πενήτων ἀτεχνῶς πλούσιος, ἀλλὰ καὶ βασιλεῖ χρήματα μεγάλα, εἴπερ τις ἄλλος, ἐπράξατο, τοὺς δὲ στρατιώτας ὀλίγους τε καὶ πτωχοὺς εἶναι καὶ ὀκνηρῶς εἰς τοὺς κινδύνους ἔχειν αἰτιώτατος ἐγένετο ἀνθρώπων ἁπάντων. Βυζάντιοι δὲ αὐτὸν καὶ Ψαλίδιον ἐπίκλησιν ἐκάλουν, ὅτι δὴ αὐτῷ ῥᾴδιον ἦν ἀποτεμνομένῳ κύκλῳ τὸ χρυσοῦν νόμισμα ἔλασσον μὲν αὐτὸ ἐς ὅσον βούλοιτο ἐξεργάζεσθαι, φυλάσσειν δὲ καὶ ὣς τὸ κυκλοτερὲς σχῆμα ἐφ’ οὗπερ τὸ πρότερον ἦν.

Πηγή:
Προκοπίου Περί πολέμων τ. 2, 302.9-31.
Βιβλιογραφία:
PLRE 3, 43-44· Brandes, Finanzverwaltung, 88-90· Jones, LRE, 289, 677-678· Hendy, Studies, 316-318, 492-493· Dewing-Kaldellis, The wars, 385· Evans, Justinian, 153· Bell, Social conflict, 87· Hughes, Belisarius, 202.
Σχολιασμός:
Ο λογοθέτης Αλέξανδρος, που διορίστηκε από τον Ιουστινιανό Α΄ και εστάλη στην Ιταλία, πιθανώς το 540/1, κατηγορείται από τον Προκόπιο ότι επέφερε την εξαθλίωση του στρατεύματος με αποτέλεσμα να μειωθεί η μαχητικότητα των στρατιωτών, επειδή δεν είχαν πλέον οικονομικό κίνητρο (πτωχοὺς εἶναι). Ο Προκόπιος σημειώνει ότι κατά τον Αλέξανδρο η μεγαλύτερη σπατάλη γινόταν στην χρηματοδότηση του στρατού. Η δράση του ωστόσο εντάσσεται στο πλαίσιο του προγράμματος του Ιουστινιανού Α΄ για περιορισμό της σπατάλης, που αποτελούσε κατεύθυνση της κεντρικής εξουσίας. Ο Προκόπιος κατηγορεί επίσης τον Αλέξανδρο επειδή περιέκοπτε τα νομίσματα για την εξοικονόμηση χρυσού, για το οποίο οι κάτοικοι της Κωνσταντινούπολης του απέδωσαν το σκωπτικό παρωνύμιο «Ψαλίδιος». Το ψαλίδισμα του χρυσού νομίσματος συνιστούσε αδίκημα και τιμωρούνταν αυστηρά από τη νομοθεσία, και αναμφίβολα υπό αυτή την οπτική το αναφέρει ο Προκόπιος. Στην προκειμένη περίπτωση οι Κωνσταντινουπολίτες πρώτοι πρόσεξαν αυτή την αλλαγή στα νομίσματα, εφόσον το βάρος του νομίσματος ήταν μικρότερο, αλλά, όπως σημειώνει ο Προκόπιος, το σχήμα ήταν ακριβώς ίδιο. Αυτή η σημείωση φαίνεται να υποδηλώνει ότι δεν πρόκειται για την αξιόποινη πράξη του ψαλιδίσματος των νομισμάτων, αλλά για την μείωση του βάρους του χρυσού νομίσματος, πολιτική που εγκαινιάστηκε το 538/9. Η σύνδεση του Αλέξανδρου με την πολιτική αυτή υποδηλώνει ότι είχε υψηλό αξίωμα, ίσως του λογοθέτη ή άλλο, ήδη πριν αποσταλεί στην Ιταλία. Σε κάθε περίπτωση πάντως η πολιτική του Ιουστινιανού Α΄ σχετικά με τον στρατό εμφανίζεται ενιαία. Η φράση του Προκοπίου «ἔνδοξος ἐξ ἀδόξων» υποδηλώνει ότι ο Αλέξανδρος ήταν ένας από τους συνεργάτες του Ιουστινιανού Α΄ που δεν ξεχώριζαν για την καταγωγή τους ούτε για την σταδιοδρομία τους σε άλλα αξιώματα. Η τοποθέτησή του ως λογοθέτη άμεσα τον κατέταξε στις ανώτερες διοικητικές βαθμίδες της εποχής, εφόσον οι λογοθέτες ορίζονταν απευθείας από τον αυτοκράτορα. Παράλληλα, η απολαβή χρηματικών δικαιωμάτων (1/12 εκ των χρημάτων που θα κατάφερνε να συγκεντρώσει για την δημόσια διοίκηση) τον κατέστησε σε μικρό χρονικό διάστημα πλούσιο, ενώ πριν ήταν πένης (ἐκ πενήτων πλούσιος). Σαφώς στηλιτεύει εδώ ο συγγραφέας την υποτιθέμενη φιλαργυρία του Αλεξάνδρου, υπονοώντας ότι για όλους αυτούς τους λόγους υπήρξε ιδιαίτερα σκληρός απέναντι στους στρατιώτες με σκοπό τον αποθησαυρισμό για τον εαυτό του και για το κράτος.