Φιλάρετος, ο εὐγενὴς και πλούσιος ἄνθρωπος

Χρονολογία: 8ος αι.

Ἦν τις ἄνθρωπος ἐν χώρᾳ τῶν Παφλαγόνων τοὔνομα Φιλάρετος καὶ ὁ ἄνθρωπος ἦν εὐγενὴς τῶν ἀπὸ Πόντου καὶ Γαλατικῆς χώρας, υἱὸς ὑπάρχων Γεωργίου τοῦ Φερωνύμου. Ἦν δὲ πλούσιος σφόδρα· καὶ ἦν αὐτῷ κτήνη πολλά· βόες ἑξακόσιοι, ζεύγη βοῶν ἑκατόν, ἵπποι νομάδες ὀκτακόσιαι, ἵπποι καὶ ἡμίονοι τῆς προμοσέλλας αὐτοῦ ὀγδοήκοντα, πρόβατα χιλιάδες δώδεκα, προάστια δὲ πολλῆς γῆς πεπληρωμένα τετταράκοντα ὀκτώ, μονώτατα πάντα, ὡραῖα πάνυ καὶ πολλῆς τιμῆς ἄξια· κατέναντι γὰρ αὐτῶν ἑκάστη πηγὴ ἦν βλύζουσα ἀπὸ κορυφῆς δυνάμενα ἀρδεῦσαι πάντα τὰ χρῄζοντα ἀρύεσθαι ἐξ αὐτῆς κατὰ περίσσειαν· καὶ οἰκέται πολλοὶ ὑπῆρχον αὐτῷ, καὶ κτήματα πολλὰ σφόδρα.

Πηγή:
Βίος Φιλαρέτου, 113.4-115.2.
Βιβλιογραφία:
Βίος Φιλαρέτου, 26-32· Λεοντσίνη, Ποιμένες, 173-176, 177· Ludwig, Sonderformen, 79-81· Decker, Frontier settlement, 256-257· Francopan, Land and power, 124· Kaplan, Les hommes et la terre, 332-333· Lemerle, Agrarian history, 52-53· Kazhdan-McCormick, Byzantine court, 186· Cheynet, Aristocratie, 299· Ostrogorsky, Aristocracy, 4· Yannopoulos, Société profane, 274· Magdalino, Snobbery, 59· Κουντούρα-Γαλάκη, Βυζαντινός κλήρος, 185-186, 195.
Σχολιασμός:
Το απόσπασμα αποτελεί την εισαγωγή στο Βίο του Φιλαρέτου, του οποίου η εγγονή, Μαρία, παντρεύτηκε τον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Στ΄ το 788. Το κείμενο ακολουθεί αρκετά πιστά την εισαγωγή του Βιβλίου του Ιώβ, ωστόσο τα πρότυπα που προβάλει είναι προσαρμοσμένα στα βυζαντινά δεδομένα και συμπλέκονται με τα βυζαντινά πρότυπα. Η απαρίθμηση του πλούτου ακολουθεί τα αρχαία πατερικά (στην πραγματικότητα αριστοτελικά) πρότυπα· μαζί με τον συνειρμό που δημιουργεί η αναφορά του Γεωργίου «τοῦ Φερωνύμου» για την εντοπιότητα, η απόδοση δηλαδή στον Φιλάρετο της αυτοχθονίας και της κατοχής της γης, συντελεί στην απόδειξη της ευγένειας. Το στοιχείο αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, εφόσον δεν εμπεριέχεται στο Βιβλίο του Ιώβ και αποτελεί προσθήκη του βιογράφου. Με αυτό τον τρόπο εξηγείται η αντίφαση που υπάρχει στο κείμενο: ενώ δηλαδή ο βιογράφος σκοπεύει να περιγράψει την περιουσία ενός γεωργού, η προσθήκη των κοπαδιών των ζώων (που υπάρχει στο Βιβλίο του Ιώβ) χαρακτηρίζει έναν κτηνοτρόφο. Έτσι, στο βυζαντινό κείμενο που συντέθηκε στις αρχές του 9ου αι. συνυπάρχουν το πρότυπο του Ιώβ και το αρχαίο ελληνικό πρότυπο της αυτοχθονίας και της ιδιοκτησίας γης. Σε αυτό το πλαίσιο ο βιογράφος σημειώνει ότι η γη του Φιλάρετου ήταν «τιμῆς ἄξια», όχι στο πλαίσιο της χρηματικής αποτίμησης, αλλά στο πλαίσιο απόδοσης ηθικής και κοινωνικής τιμής στον κάτοχό της. Υπολογίζοντας την ικανότητα καλλιέργειας των ζευγαριών βοών που αναφέρονται προκύπτει το συμπέρασμα ότι ο Φιλάρετος κατείχε περίπου δέκα χιλιάδες στρέμματα (περίπου 210 στρέμματα ανά προάστειο). Ωστόσο οι αριθμοί που αναφέρονται είναι συμβολικοί και δεν πρέπει να εκλαμβάνονται ως πραγματικοί, ενώ αντιθέτως η κτηνοτροφία αποτελούσε κατεξοχήν χαρακτηριστικό τόσο της Παφλαγονίας, όσο και της Γαλατίας, από την οποία καταγόταν ο Φιλάρετος. Ο Φιλάρετος επιπλέον κατείχε πολλούς δούλους (οἰκέται πολλοὶ), στοιχείο το οποίο δεν υπάρχει στο Βιβλίο του Ιώβ (όπου αντίθετα αναφέρεται η «ὑπηρεσία», που μπορεί να υποκρύπτει πολλών ειδών νομικές σχέσεις).