Οι «χρηματιστές» απαγορεύεται να γίνουν στρατηγοί

Χρονολογία: 9ος-10ος αι.

… πένητα δέ φημί γενναῖον ἐὰν μὴ χρηματιστής ἐστι καὶ δωρολήπτης· τὸν γὰρ χρηματιστὴν οὐδ’ ἂν πλουσιώτατος ὢν τύχῃ συμφέρει ποτέ προχειρίζεσθαι στρατηγόν. ἀλλὰ μηδὲ μικρολόγον τινὰ καὶ καὶ ὀβολόγον περὶ τὰ κέρδη ἢ ἔμπορον ἢ παραπλήσιόν τι τοιοῦτον πράττοντα. ἀνάγκη γὰρ τοὺς τοιούτους μικρόφρονας εἶναι καὶ περὶ τὸ κέρδος ἐπτοημένους καὶ μεμεριμνημένους περὶ τὴν συλλογὴν τῶν χρημάτων καὶ μηδὲν ἔχοντας τῶν καλῶν ἐπιτηδευμάτων.

Πηγή:
Τακτικά Λέοντος, 22.86-24.92.
Βιβλιογραφία:
Hendy, Studies, 243-244.
Σχολιασμός:
Το χωρίο αυτό προέρχεται από τα Τακτικά του Λέοντος Στ΄ του Σοφού, συγκεκριμένα από την πραγμάτευση περί πένητος και πλουσίου στρατηγού, στο οποίο ο αυτοκράτορας ακολουθεί σχεδόν κατά λέξη τον Στρατηγικό του Ονασάνδρου (1ος αι.), αλλά κατά τρόπο που παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον. Ο αυτοκράτωρ ακουλουθώντας τον Ονάσανδρο συμβουλεύει ότι η επιλογή πένητος στο ρόλο του στρατηγού ρυθμίζεται από προϋποθέσεις που αφορούν τη σχέση του με τα χρήματα. Η πιθανή αγάπη ενός πένητος για τα χρήματα (περὶ τὸ κέρδος ἐπτοημένους) οδηγεί τον αυτοκράτορα να του αποδώσει την ιδιότητα του «χρηματιστή» και «δωρολήπτη». Στο πρωτότυπο που ακολουθεί ο Λέων Στ΄ οι «χρηματισταί» είναι αποκλειστικά πλούσιοι, ή «πλουσιώτατοι», και όχι «πένητες». Με τον Αριστοτελικό όρο «χρηματισταί» εννοούνται όλοι όσοι ασχολούνται με τα χρήματα και το επάγγελμά τους συνεπάγεται χρηματικές συναλλαγές, π.χ. με την αγορά και πώληση αγαθών, το εμπόριο, που αναφέρεται συγκεκριμένα, την ανταλλαγή νομισμάτων κλπ. Η ομάδα των επαγγελματιών που εμπίπτουν σε αυτή την κατηγορία δεν είναι ομοιογενής. Το επάγγελμα (εμπορικό, χρηματιστικό) ενδέχεται να έχει ή να μην έχει μεγάλες αποδόσεις, αλλά αυτοί που απασχολούνται σε αυτό αντιμετωπίζονται με τον ίδιο τρόπο. Έτσι, η εσωτερική αντίφαση του χωρίου οφείλεται στην περιφρόνηση των Βυζαντινών για την πηγή προέλευσης του χρήματος και δημιουργεί την εντύπωση ότι πένητες και χρηματιστές, παρά τη διαφορά πλούτου που, το πιθανότερο, ήταν πραγματική (με άλλα λόγια το οξύμωρο «πένης χρηματιστής» δεν αποτελούσε πραγματικότητα του Βυζαντίου), ανήκαν στην ίδια κοινωνική κατηγορία. Οι «δωρολήπται» δεν αποτελούν κοινωνική ομάδα. Πρόκειται γι’ αυτούς που λαμβάνουν δώρα, δηλαδή χρηματίζονται, προκειμένου να κάνουν διευκολύνσεις ή να ευνοήσουν άτομα, ή να επηρεάσουν (π.χ. την έκβαση μιας δίκης). Η «τύχη» στο χωρίο αυτό συνδέεται αποκλειστικά με τον πλούτο. Δεν είναι απολύτως σαφές ποιοι θεωρείται ότι ήταν αυτοί που απασχολούνταν σε «καλά επιτηδεύματα». Στο πλαίσιο του κειμένου θα έπρεπε ίσως να νοηθούν οι επαγγελματίες των συντεχνιών, χωρίς να μπορεί να αποκλειστεί ότι εννοούνται οι γεωργοί.