Ο Βασίλειος Α΄ μεταβαίνει στην Κωνσταντινούπολη

Χρονολογία: 9ος αι.
Ο Βασίλειος Α΄ μεταβαίνει στην Κωνσταντινούπολη
Ἐν ταῖς μεγάλαις τῶν πόλεων τὰς δεξιὰς φύσεις εὐδοκιμεῖν... (εικόνα της Κωνσταντινούπολης από το διαδίκτυο, 15ος αι.)

Ἤδη δὲ αὐτοῦ τὴν παιδικὴν παραλλάξαντος ἡλικίαν καὶ πρὸς τὴν τῶν μειρακίων ἐλάσαντος καὶ τοῖς ἀνδρικωτέροις καιρὸν ἔχοντος προσβαίνειν ἐπιτηδεύμασιν, ἐξέλιπε τὸν βίον ὁ φύσας πατὴρ καὶ πρὸς τὴν ἐκεῖθεν ἀπῆρε κατάστασιν, πένθος δὲ καὶ θρῆνος κατὰ τὴν οἰκίαν, ὡς εἰκός, ἐπεκώμαζε· χηρεία περὶ τὴν μητέρα καὶ ὀρφανία περὶ τοῦτον τὸν κράτιστον καὶ αἱ ἐντεῦθεν ἀνίαι καὶ θλίψεις ἐφύοντο, ἐπέρρει δὲ καὶ φροντίδων ἐσμὸς τῆς κατὰ τὸν βίον διοικήσεως ἕνεκα· ἔρρεπε γὰρ πρὸς τοῦτον εὐθὺς πᾶσα ἡ περὶ τὸν οἶκον ἐπιμέλεια καὶ ἡ πρόνοια τῆς μητρὸς καὶ τῶν ἀδελφῶν. ἐπεὶ δὲ ἡ ἀπὸ γεωργίας ἐπικουρία μικρά τις καὶ ἀγεννὴς ἐδόκει αὐτῷ, ἐβουλεύετο πρὸς τὸν βασιλεύουσαν εἰσελθεῖν καὶ τὰ τῆς οἰκείας ἀρετῆς ἐπιδείξασθαι κἀντεῦθεν ἑαυτῷ τε καὶ τοῖς αὐτοῦ προσπορίσαι τὰ δέοντα καὶ μεγαλωφελῆ τὴν προστασίαν ἐπιδείξασθαι καὶ προμήθειαν· ᾔδει γὰρ ἐν ταῖς μεγάλαις καὶ μάλιστα ταῖς βασιλευομέναις τῶν πόλεων τὰς δεξιὰς φύσεις εὐδοκιμεῖν καὶ τοὺς τῶν ἄλλων κατά τι προέχοντας ἐπὶ λαμπροτέρας τύχης γνωρίζεσθαι, ἐν δὲ ταῖς ἀδοξοτέραις τῶν πόλεων καὶ ταπειναῖς, ὥσπερ ἐν ταῖς κωμητικαῖς ἀναστροφαῖς, ἀμαυροῦσθαι καὶ φθίνειν τὰς ἀρετάς, καὶ αὐτὰς ὑφ’ ἑαυτῶν ἐν τῷ μὴ ἐπιδείκνυσθαι μηδὲ θαυμάζεσθαι πρὸς τὸ ἐξίτηλον χωρεῖν καὶ μαραίνεσθαι. διὰ ταῦτα μὲν ἡ πρὸς τὴν βασιλεύουσαν εἴσοδος ἐδόκει αὐτῷ λυσιτελὴς καὶ συμφέρουσα, ἀνθεῖλκε δὲ καὶ κατεῖχεν ὁ τῆς μητρὸς πόθος καὶ τὸ θέλειν ἐπικουφίζειν ταύτης τὰ δυσχερῆ, αὐτῆς ἐκείνης μάλιστα τὰς γηροτρόφους ἐλπίδας προβαλλομένης καὶ τὴν ἐγγύθεν ἀπαιτούσης ἐπικουρίαν καὶ ὑπουργίαν ἐν τοῖς καθήκουσιν.

Πηγή:
Vita Basilii, 28.1-30.26 (: Θεοφάνη Συνεχιστές, 220.15-221.18).
Βιβλιογραφία:
Moravcsik, Sagen und Legenden, 88-90· Beck, Gefolgschaftswesen, 6-12.
Σχολιασμός:
Η σκοτεινή καταγωγή του Βασιλείου Α΄ και η εκπληκτική κοινωνική του άνοδος εξηγήθηκε στο Βυζάντιο με προπαγανδιστικά κείμενα τα οποία εμπεριέχουν στοιχεία μυθοπλασίας για τον πρώιμο βίο του Βασιλείου. Το συγκεκριμένο χωρίο αφορά την νεαρή ηλικία του Βασιλείου Α΄ και έχει δημιουργηθεί κατά τα πρότυπα των αγιολογικών κειμένων –αναφορά στη χηρεία της μητέρας, στην πρόνοια της οικογενείας, «ὁ τῆς μητρὸς πόθος» κλπ, αλλά και στη γεωργία, η οποία αυτόματα τοποθετεί τον Βασίλειο στην ευγενή ομάδα των γεωργών, η οποία ωστόσο δεν είναι δηλωτική κοινωνικής τάξεως εφόσον σε αυτή ανήκαν πολλές κατηγορίες ατόμων που ασχολούνταν με τη γη. Στο κείμενο παρόλα αυτά η γεωργία λειτουργεί ως ιδανικό, το οποίο προέρχεται από την αρχαιότητα και εξυμνήθηκε ιδιαιτέρως τον 9ο-10ο αι. Στο πλαίσιο της οικογένειας, στο οποίο τοποθετούνται αυτές οι λεπτομέρειες, εντάσσεται και ο όρος «προστασία». Το κείμενο λοιπόν χρησιμοποιεί κοινωνικούς όρους οι οποίοι είναι άμεσα αναγνωρίσιμοι και σημαντικοί στο κοινωνικό γίγνεσθαι της εποχής. Η αφήγηση για την Κωνσταντινούπολη αναπαράγει αναμφίβολα ένα μέρος της αντίληψης του 10ου αι. για την μεγαλόπολη της αυτοκρατορίας που αφορά τις οικονομικές και πολιτικές, αλλά και τις πολιτιστικές της δυνατότητες και βασίζεται σε πρότυπα που αναπτύσσονται ακριβώς τον 10ο αι. τα οποία προβάλλουν τα πλεονεκτήματα της πόλεως έναντι των επαρχιών και των κατοίκων των πόλεων έναντι των επαρχιακών, αγροτικών ή «αγροικικών» πληθυσμών. Ο συγγραφέας εδώ δίνει ένα έξυπνο χιαστό σχήμα προκειμένου να αναδείξει τις δυνατότητες του Βασιλείου, το οποίο διαρθρώνεται στα ζεύγη «μεγάλαις» και «βασιλευομέναις» – «ἀδοξοτέραις» και «ταπειναῖς», και «τὰς δεξιὰς φύσεις εὐδοκιμεῖν» – «ἀμαυροῦσθαι καὶ φθίνειν τὰς ἀρετάς». Η αναφορά στην κώμη σε αυτό το πλαίσιο αποτελεί αναχρονισμό, εφόσον ο πληθυσμός ήταν κατανεμημένος σε «χωρία», ενώ οι πραγματικές προθέσεις του Βασιλείου αποκαλύπτονται μόνο με τη φράση «ἐπὶ λαμπροτέρας τύχης γνωρίζεσθαι»: ο Βασίλειος σκόπευε να βελτιώσει την κοινωνική του κατάσταση. Ο συγγραφέας ωστόσο δεν υπονοεί μόνο την οικονομική κατάσταση, αλλά κυρίως τη διάκριση μέσω των πράξεών του, που θα του προσέφερε αναγνωρισιμότητα και θα βελτίωνε την κοινωνική του θέση.