Εξαγορά στρατείας

Χρονολογία: 6ος αι.

Ἕτεροι στρατιῶται οὐχ ἥσσους ἢ πεντακόσιοι καὶ τρισχίλιοι τὰ ἐξ ἀρχῆς ἐπὶ φυλακῇ τοῦ Παλατίου κατέστησαν, οὕσπερ σχολαρίους καλοῦσι. καὶ αὐτοῖς συντάξεις ἀνέκαθεν πλείους ἢ τοῖς ἄλλοις ἅπασι τὸ δημόσιον ἀεὶ χορηγεῖν εἴωθε. τούτους οἱ πρότεροι μὲν ἀριστίνδην ἀπολέξαντες ἐξ Ἀρμενίων ἐς ταύτην δὴ τὴν τιμὴν ἦγον. ἐξ οὗ δὲ Ζήνων τὴν βασιλείαν παρέλαβε, πᾶσιν ἐξουσία ἐγένετο καὶ ἀνάνδροις καὶ ἀπολέμοις οὖσι παντάπασι τούτου δὴ τοῦ ὀνόματος ἐπιβατεύειν. προϊόντος δὲ τοῦ χρόνου καὶ ἀνδράποδα κατατιθέντες τίμημα τὴν στρατείαν ὠνοῦντο ταύτην. ἡνίκα τοίνυν Ἰουστῖνος τὴν βασιλείαν παρέλαβεν, οὗτος Ἰουστινιανὸς πολλοὺς ἐς τὴν τιμὴν κατεστήσατο ταύτην, χρήματα μεγάλα περιβαλόμενος. ἐπεὶ δὲ τούτοις τοῖς καταλόγοις οὐδένα ἐνδεῖν τὸ λοιπὸν ᾔσθετο, ἑτέρους αὐτοῖς ἐς δισχιλίους ἐντέθεικεν, οὕσπερ ὑπεραρίθμους ἐκάλουν. ἐπειδὴ δὲ αὐτὸς τὴν βασιλείαν ἔσχε, τούτους δὴ τοὺς ὑπεραρίθμους ἀπεσείσατο αὐτίκα μάλα, τῶν χρημάτων οὐδ’ ὁτιοῦν ἀποδοὺς σφίσιν.

Πηγή:
Προκοπίου Ανέκδοτα, 149.9-150.4
Βιβλιογραφία:
Jones, LRE, 657-658· Kaldellis, Procopius, 225· Hendy, Studies, 186· Morrisson – Cheynet, Prices and wages, 861· Haldon, Warfare, 259, 260-261· Treadgold, Byzantium, 92· Croke, Justinian under Justin, 52.
Σχολιασμός:
Οι στρατιώτες των ανακτορικών φρουρών ήταν ένα ξεχωριστό τμήμα του στρατού για πολλούς λόγους. Κοινωνικά υπερείχαν των υπολοίπων στρατιωτών, εφόσον τα συγκεκριμένα σώματα ήταν προσαρτημένα στην Κωνσταντινούπολη και στον ίδιο τον αυτοκράτορα, και εφόσον οι μισθοί τους ήταν ανώτεροι των υπολοίπων στρατιωτών. Όπως και άλλα αξιώματα που είχαν καταστεί πηγή εισοδήματος για το κράτος και επέφεραν για τους δικαιούχους μία κοινωνική αναβάθμιση, οι θέσεις των σχολαρίων ήταν κανονικά προς πώληση τουλάχιστον από τον 5ο αι., κατά τον Προκόπιο από την εποχή του Ζήνωνος (474-475, 476-491). Οι σποραδικές αναφορές αγοράς τέτοιων θέσεων ανεβάζουν το ποσό σε πολλές εκατοντάδες σολίδους (χρυσά νομίσματα), το οποίο συνεπάγεται όχι απλώς πως δεν ήταν εύκολο, αλλά ότι αυτοί που είχαν τα οικονομικά μέσα ανήκαν σε ομάδες που διέθεταν σημαντικά χρηματικά αποθέματα και όχι στα χαμηλότερα κοινωνικά στρώματα. Αντίστροφα, είναι λογικό ότι θεωρούνταν «τιμὴ» η υπηρεσία σε αυτά τα σώματα. Και αυτή η υπηρεσία δε, συνιστούσε μία «στρατεία». Κατά τον Προκόπιο ο Ιουστινιανός, ήδη επί της βασιλείας του θείου του, Ιουστίνου Α΄, κατέταξε επίσης δύο χιλιάδες άνδρες σε θέσεις σχολαρίων, λαμβάνοντας από αυτούς τα ανάλογα χρηματικά ποσά για την πώληση της κάθε θέσης. Επειδή όμως και οι θέσεις των σχολαρίων υπάγονταν στο σύστημα της προαγωγής δια της κένωσης θέσης, αυτοί ονομάζονταν «ὑπεράριθμοι». Ο τρόπος που θέτει το γεγονός ο Προκόπιος φαίνεται να υποδηλώνει ότι ο Ιουστινιανός αποσκοπούσε στην απόσπαση της εύνοιάς τους, σα να αποτελούσαν αυτοί ένα «προεκλογικό» σώμα, αφετέρου στην εξεύρεση των κεφαλαίων που χρειαζόταν για να προετοιμάσει τη δική του άνοδο στο θρόνο. Το μέτρο πιθανώς έχει σχέση με νόμο (CJ, 1.31.5) σύμφωνα με τον οποίο η πλήρωση των θέσεων των σχολαρίων θα ελεγχόταν στο εξής από τον αυτοκράτορα με την επιφύλαξη ότι ήταν δυνατόν όσοι δεν λάμβαναν την βασιλική έγκριση να απολύονταν. Κατά τον Προκόπιο μετά την άνοδό του στο θρόνο (Απρίλιος 527) ο Ιουστινιανός Α΄ απέλυσε τους υπεράριθμους σχολαρίους χωρίς αποζημίωση, πιθανώς για δημοσιονομικούς λόγους, εφόσον η πρόσληψή τους συνεπαγόταν σημαντικά έξοδα για το δημόσιο ταμείο. Έτσι αυτοί έχασαν όλες τις τιμητικές διακρίσεις που συνεπαγόταν το «ὄνομα στρατείας». Η πρόσληψη των Αρμενίων στα ανακτορικά σώματα φρουράς εντάσσεται στο πλαίσιο των στενών σχέσεων του Βυζαντίου με την Αρμενία και πιθανώς ξεκίνησε ήδη από τα τέλη του 4ου αι., για να αυξηθεί μετά τη διοικητική μεταρρύθμιση των Αρμενικών επαρχιών από τον Ιουστινιανό Α΄. Οι Αρμένιοι λοιπόν αυτή την εποχή είχαν πρόσβαση στα ανάκτορα και στα ανώτερα κοινωνικά στρώματα της Κωνσταντινούπολης.