Υποβάθμιση της κοινωνικής θέσης των ῥητόρων

Χρονολογία: 6ος αι.

Ὅντινα δὲ τρόπον τῶν πόλεων τοὺς κόσμους καὶ τὰ ἐγκαλλωπίσματα πάντα ἔν τε Βυζαντίῳ καὶ πόλει ἑκάστῃ καθελεῖν ἴσχυσεν αὐτίκα ἐροῦμεν. πρῶτα μὲν καταλύειν τὸ τῶν ῥητόρων ἀξίωμα ἔγνω. τά τε γὰρ ἔπαθλα αὐτοὺς ἀφείλετο εὐθὺς ἅπαντα, οἷσπερ τρυφᾶν τε τὰ πρότερα καὶ ἐγκαλλωπίζεσθαι τῆς συνηγορίας ἀφειμένοι εἰώθασι, καὶ διωμότους συνίστασθαι τοὺς διαφερομένους ἐκέλευσε, καὶ ἀπ’ αὐτοῦ περιυβρισμένοι ἐν πολλῇ ἀθυμίᾳ ἐγένοντο. ἐπεὶ δὲ τῶν τε ἀπὸ τῆς συγκλήτου βουλῆς καὶ τῶν ἄλλων εὐδαιμόνων δοκούντων εἶναι ἔν τε Βυζαντίῳ καὶ πάσῃ τῇ Ῥωμαίων ἀρχῇ πάσας, ὥσπερ ἐρρήθη, τὰς οὐσίας ἀφείλετο, ἀργεῖν τὸ λοιπὸν τῷ ἐπιτηδεύματι τούτῳ ἐλέλειπτο. οὐ γὰρ εἶχον ἄνθρωποι λόγου ὁτουοῦν οὐδὲν ἄξιον, οὗπερ ἂν καὶ ἀμφισβητοῖεν ἀλλήλοις. αὐτίκα τοίνυν ἐκ πολλῶν μὲν ὀλίγοι, ἐξ ἐνδόξων δὲ λίαν κομιδῆ ἄδοξοι πανταχόθι γεγονότες τῆς γῆς πενίᾳ μὲν, ὡς τὸ εἰκὸς, πολλῇ εἴχοντο, μόνην δὲ ὕβριν τὴν ἀπὸ τοῦ ἔργου φερόμενοι ἀπηλλάσσοντο.

Πηγή:
Προκοπίου Ανέκδοτα, 158.1-19.
Βιβλιογραφία:
Jones, LRE, 387, 507-516, 745· Kaldellis, Procopius, 226· Simon, Untersuchungen, 315- 319· Humfress, Law and legal practice, 180-182· Browning, Education, 870-872· Καρπόζηλος, Ιστορικοί και χρονογράφοι τ. Α΄, 393-394.
Σχολιασμός:
Ο Προκόπιος συσχετίζει εδώ τις πληροφορίες που δίνει για τους ρήτορες (δικηγόρους) με την κατάσταση των πόλεων, εμμέσως υπονοώντας πως η ύπαρξη των ρητόρων αποτελούσε γι’ αυτές «κόσμον». Το κοινό στοιχείο σε αυτό το απόσπασμα, και αλλά και στη συνέχεια του κειμένου, όπου γίνεται λόγος για τους διδασκάλους και τους ιατρούς, είναι η εκπόρευση μιας σειράς επαγγελμάτων από την ύπαρξη της «δημόσιας» εκπαίδευσης η οποία, εκτός της Κωνσταντινούπολης και κάποιων πόλεων που διέθεταν έδρες χρηματοδοτούμενες από το κεντρικό ταμείο, ήταν εξαρτημένη από τη θεσμική λειτουργία των πόλεων. Τα επαγγέλματα αυτά διαφοροποιούνται ως προς την κοινωνική υπόσταση που δίνουν στους επαγγελματίες, η οποία διαφέρει όχι μόνο λόγω αντικειμένου, αλλά και λόγω άσκησης του επαγγέλματος σε διαφορετικές επαρχίες και πόλεις της αυτοκρατορίας. Έτσι, το απόσπασμα που παρατίθεται εδώ αναφέρεται στους ρήτορες, δηλαδή τους δικηγόρους. Προερχόμενοι από καλές οικογένειες (συνήθως βουλευτικές) και έχοντας λάβει πολύ καλή μόρφωση, μπορούσαν να αναλάβουν αξίωμα και έτσι να γίνουν δεκτοί στη σύγκλητο, ή να περιμένουν ως το τέλος της σταδιοδρομίας τους, οπότε λάμβαναν τιμητικό τίτλο. Ο Προκόπιος αναφέρεται το πιθανότερο σε αυτή την παράμετρο, χαρακτηρίζοντας ως «ἀξίωμα» την εργασία του ρήτορος. Ο Ιουστινιανός Α΄ αφαίρεσε από τους ρήτορες τα «ἔπαθλα», δηλαδή τις αμοιβές, οι οποίες προέρχονταν από τη μεσολάβησή τους στην εκδίκαση διαφορών. Αυτό ήταν το πραγματικό αποτέλεσμα μιας πολύ σημαντικής εξέλιξης στην απονομή δικαιοσύνης τον 6ο αι., την διεύρυνση της ορκωμοσίας στα βυζαντινά δικαστήρια (διωμότους συνίστασθαι τοὺς διαφερομένους), το οποίο κατοχυρώθηκε με συγκεκριμένες διατάξεις στον Κώδικα και στον Πανδέκτη (Digesta). Το μέτρο δεν αποσκοπούσε στην υπονόμευση της ομάδας των ρητόρων, αλλά στην ελάφρυνση των δικαστηρίων και στην διευκόλυνση των συμβιβασμών μεταξύ των αντιδίκων, μέσω της δέσμευσης του όρκου. Ο Προκόπιος αγνοεί όλες τις άλλες παραμέτρους και σημειώνει ότι «ἀργεῖν τὸ λοιπὸν τῷ ἐπιτηδεύματι τούτῳ». Με ενδιαφέροντα τρόπο φαίνεται να συνδέει τη μείωση της οικονομικής δύναμης των συγκλητικών (μέσω κατασχέσεων και επιβολής μεγάλων προστίμων που έχει αναφέρει ο συγγραφέας σε άλλο σημείο) με τον περιορισμό του πελατολογίου των επαγγελματιών. Όπως και σε άλλα σημεία, ο Προκόπιος εξαρτά την κατάσταση μιας συγκεκριμένης κοινωνικής ομάδας (των ρητόρων) από την οικονομική θέση μιας άλλης ομάδας (τῶν εὐδαιμόνων), η οποία διαχέει τον πλούτο της. Οι επιπτώσεις των εξελίξεων στην κοινωνική υπόσταση των ρητόρων τονίζεται με το αντιθετικό σχήμα «ἐξ ἐνδόξων… ἄδοξοι», ενώ η οικονομική τους κατάσταση υποβιβάστηκε στο επίπεδο της «πενίας», παρά το γεγονός ότι εξ αρχής δεν επρόκειτο για ανθρώπους κατώτερης οικονομικής στάθμης.