Επίδραση των μέτρων του Αλεξάνδρου στην Ιταλία

Χρονολογία: 6ος αι., 541/2

ὅθεν Ῥωμαίοις καὶ τὰ ἐν Ἰταλίᾳ πράγματα λελύσθαι ξυνέπεσεν. οὗ δὴ Ἀλέξανδρος ὁ λογοθέτης σταλεὶς τοῖς μὲν στρατιώταις ταῦτα ἐπικαλεῖν οὐδεμιᾷ ὀκνήσει ἐθάρρει, τοὺς δὲ Ἰταλοὺς χρήματα ἔπραττε, τῶν ἐς Θευδέριχον καὶ Γότθους πεπολιτευμένων ἀμύνεσθαι φάσκων. οὐ μόνοι δὲ οἱ στρατιῶται πενίᾳ τε καὶ ἀπορίᾳ πρὸς τῶν λογοθετῶν ἐπιέζοντο, ἀλλὰ καὶ οἱ πᾶσιν ὑπηρετοῦντες τοῖς στρατηγοῖς παμπληθεῖς τε καὶ δόξῃ μεγάλοι τὰ πρότερα ὄντες, λιμῷ καὶ πενίᾳ δεινῇ ἤχθοντο. οὐ γὰρ εἶχον ὅθεν τὰ εἰωθότα σφίσι πορίσονται.

Πηγή:
Προκοπίου Ανέκδοτα, 148.1-10.
Βιβλιογραφία:
Evans, Justinian, 153· Bell, Social conflict, 87· Mazal, Justinian I, 158· Cameron, Procopius, 228-229· Kaldellis, Procopius, 227.
Σχολιασμός:
Και σε άλλο σημείο ο Προκόπιος κάνει λόγο για τη δράση του λογοθέτη Αλεξάνδρου, του επιλεγομένου Ψαλίδιου. Ο Αλέξανδρος εστάλη από τον Ιουστινιανό Α΄ στην Ιταλία, πιθανώς το 541/2, διαρκούντος του πολέμου εναντίον των Γότθων. Το συγκεκριμένο χωρίο προέρχεται από τα Ανέκδοτα του Προκοπίου και κλείνει την αφήγηση για τα μέτρα του Ιουστινιανού Α΄ που αφορούν τους στρατιώτες, με την επισήμανση ότι όλα όσα αναφέρθηκαν εφαρμόστηκαν στον στρατό της Ιταλίας. Με την πρόφαση ότι τα χρήματα που θα εξοικονομούνταν από την εφαρμογή των μέτρων για τον περιορισμό της σπατάλης στο στρατό θα χρησιμοποιούνταν για την χρηματοδότηση του πολέμου, ο Προκόπιος επισημαίνει ότι επηρεάστηκαν οι αυτόχθονες Ιταλοί (τοὺς δὲ Ἰταλοὺς χρήματα ἔπραττε). Ο τρόπος που τα μέτρα είχαν επίδραση στην κατάσταση των Ιταλών δεν είναι απολύτως σαφής, αν και αλλού ο Προκόπιος αναφέρει τις αποζημιώσεις των αγροτών για την προμήθευση των στρατευμάτων, κατά τρόπο όμως που έρχεται σε άμεση αντίθεση με τους ισχυρισμούς του σε αυτό το χωρίο. Οι «πεπολιτευμένοι» στο πλευρό των Γότθων δεν είναι μία κοινωνική, αλλά μία πολιτική μερίδα υποστηρικτών της «νομιμότητας» της δυναστείας του Θευδέριχου, από την οποία παρόλα αυτά δεν υπήρχε, το 540-542, άμεσος απόγονος. Ο όρος αναφέρεται συνήθως στα μέλη των βουλευτηρίων των πόλεων. Έτσι, ενώ ο Προκόπιος επεκτείνει τις κατηγορίες του, στο τέλος περιορίζει τις κοινωνικές ομάδες που επηρεάστηκαν από τα μέτρα του Ιουστινιανού Α΄ στους στρατιώτες και τους υπηρετούντες τους στρατηγούς, οι οποίοι περιέπεσαν σε «πενίᾳ τε καὶ ἀπορίᾳ», μάλιστα ο συγγραφέας δίνει έναν δραματικό τόνο αναφέροντας τον «λιμό» ως αποτέλεσμα της πενίας. Εδώ φαίνεται με σαφήνεια πως οι δύο ομάδες, στρατιώτες και «ὑπηρετοῦντες», διακρίνονται. Οι στρατιώτες είναι τυπικά οι εγγεγραμμένοι στους στρατιωτικούς καταλόγους. Οι «ὑπηρετοῦντες» ωστόσο είναι μία διαφορετική κατηγορία που φαίνεται να εξαρτάται άμεσα από τους στρατηγούς. Οι υπηρετούντες στη συγκεκριμένη περίπτωση διακρίνονται ως πολυπληθής ομάδα εντός του στρατεύματος που έχει αποκτήσει μεγάλη δόξα (παμπληθεῖς τε καὶ δόξῃ μεγάλοι). Η ένταξη της ομάδας στο κείμενο του Προκόπιου με τέτοιο τρόπο γι’ άλλη μία φορά δείχνει πως ο συγγραφέας συνδέει την οικονομική άνεση ή τον πλούτο με την δόξα, υπονοώντας ότι η ένδοξη ομάδα των υπηρετούντων κακώς απώλεσε την χρηματική της δύναμη. Ωστόσο κατά τη συνήθειά του ο Προκόπιος αφήνει ανολοκλήρωτη την πληροφορία που δίνει, χωρίς να έχει διευκρινίσει με ποιον ακριβώς τρόπο έγινε αυτό. Στην περίπτωση που τα μέτρα που έχει αναφέρει ο συγγραφέας άγγιζαν άμεσα ανθρώπους στην υπηρεσία των στρατηγών, τότε αυτοί θα ήταν επίσης στρατιώτες προερχόμενοι από τους καταλόγους. Είναι ωστόσο πιθανότερο ότι οι υπηρετούντες αποτελούν τους προσωπικούς ακολούθους των στρατηγών. Υπονοείται ενδεχομένως ότι οι στρατηγοί ήταν σε θέση να παρακρατούν τα χρήματα, τα οποία ο Ιουστινιανός Α΄ φρόντισε να κατευθύνει προς το κρατικό ταμείο, ενώ ως το 541/2 οι στρατηγοί φρόντιζαν να τα διανέμουν μεταξύ των ευνοουμένων της ακολουθίας τους.