Η Δανηλίς ανταμείβει τον Βασίλειο Α΄

Χρονολογία: 9ος αι.
Η Δανηλίς ανταμείβει τον Βασίλειο Α΄
Η Δανηλίς επισκέπτεται με δώρα τον Βασίλειο Α΄, Γαλάβαρης, Ζωγραφική χειρογράφων, αρ. 170.

μετακαλεσαμένη δὲ αὐτὸν ἡ προρρηθεῖσα γυνὴ Δανηλὶς πολλοῖς καὶ μεγάλοις δεξιοῦται χαρίσμασιν, ἐμφρόνως πάνυ καὶ συνετῶς ὥσπερ τινὰ σπόρον εἰς ἀγαθὴν αὐτὰ καταβαλλομένη χώραν, ἵνα ἀμήσῃ παμπολλαπλασίονα ἐν εὐθέτῳ καιρῷ• δέδωκε γὰρ αὐτῷ καὶ χρυσὸν ἱκανὸν καὶ ἀνδράποδα πρὸς ὑπηρεσίαν τριάκοντα καὶ ἐν ἱματισμῷ καὶ διαφόροις εἴδεσι πλοῦτον πολύν, μηδὲν ἕτερον ἐπιζητήσασα τὸ πρότερον παρ’ αὐτοῦ ἢ τὸ ποιήσασθαι πνευματικῆς ἀδελφότητος σύνδεσμον πρὸς Ἰωάννην τὸν ταύτης υἱόν. ὁ δὲ ὡς ὑπὲρ αὐτὸν μᾶλλον οὖσαν διωθεῖτο τὴν ἔντευξιν διὰ τὸ δοκοῦν τῆς γυναικὸς περιφανὲς καὶ τὸ αὐτοῦ κατὰ τὸ ὁρώμενον εὐτελές. ὅμως πλείονα παράκλησιν δεξάμενος ὑπ’ αὐτῆς τοῦτο πεποίηκε. καὶ τότε οἱονεὶ ἐπὶ πλέον θαρρήσασα εἶπε φανερῶς πρὸς αὐτὸν ὅτι σε ὁ θεὸς μέγαν ἄνθρωπον ἔχει καὶ ἐπὶ μεγάλης μέλλει τιμῆς ἀνυψοῦν, καὶ οὐδὲν ἕτερον ἐπιζητῶ ἢ ἀπαιτῶ παρὰ σοῦ πλὴν ἵνα ἀγαπᾷς καὶ ἐλεῇς ἡμᾶς. ὁ δὲ τῆς γῆς ἐκείνης ἁπάσης, εἰ δυνατόν, κυρίαν αὐτὴν ἀποφῆναι, εἰ τοῦτο ἔσται, κατεπηγγείλατο. καὶ οὕτως ἐκεῖθεν ἀπάρας ἀνῄει καὶ αὐτὸς πρὸς τὴν βασιλεύουσαν καὶ τὸν αὐτοῦ κύριον. ἀπὸ δὲ τῶν ἐντεῦθεν αὐτῷ προσγεγονότων χρημάτων μετὰ τὴν ἐπάνοδον ἐξωνήσατο κτήματα κατὰ Μακεδονίαν μεγάλα, καὶ κατέστησεν ἐπ’ εὐπορίας ἅπαντας τοὺς προσήκοντας ἱκανῆς, καὶ γέγονε πλούσιος καὶ αὐτός, ὥσπερ ταῖς ἀρεταῖς, οὕτω δὴ καὶ τοῖς κτήμασι καὶ τοῖς χρήμασι. συνῆν δὲ ὅμως τῷ κυρίῳ αὐτοῦ καὶ διηκόνει αὐτῷ.

Πηγή:
Vita Basilii, 44.41-46.64 (: Θεοφάνη Συνεχιστές, 227.23-228.22).
Βιβλιογραφία:
Anagnostakis-Kaldellis, Textual sources, 115-123· Αναγνωστάκης, Το επεισόδιο της Δανιηλίδας, 375-390· Moravcsik, Sagen und Legenden, 96-97· Cheynet, Aristocratie, 299· Frankopan, Land and power, 124· Βυζαντινός κόσμος τ. 2, 302 (Cheynet)· Hendy, Studies, 207· Kaplan, Les hommes et la terre, 333-334· Beck, Gefolgschaftswesen, 11· Patlagean, Parentés rituelles, 631-632· Sideris, Adelphopoièsis, 286-287· Rapp, Ritual brotherhood, 304-308· Runciman, Danelis, 425-431.
Σχολιασμός:
Το χωρίο αποτελεί μέρος της διήγησης του Βίου Βασιλείου που παρατίθεται από τον συγγραφέα για να εξηγήσει ένα απαραίτητο κομμάτι της κοινωνικής ανόδου του Βασιλείου Α΄, την απόκτηση πλούτου. Η σχέση μεταξύ της Δανηλίδος και του Βασιλείου αναπτύσσεται πάνω στην αντίθεση «τὸ περιφανὲς» – «τὸ εὐτελές». Μολονότι η ευτέλεια του Βασιλείου τεκμηριώνεται σαφώς από τη σκοτεινή του καταγωγή και κοινωνική προέλευση, η «περιφάνεια» της Δανηλίδος προέρχεται σύμφωνα με τη διήγηση αποκλειστικά από τον πλούτο της. Οι δωρεές της προς τον Βασίλειο αποτελούνταν αποκλειστικά από κινητό πλούτο (χρήματα, δούλους, ρουχισμό), γεγονός που έχει δώσει αφορμή σε θεωρίες ότι ήταν Σλαβικής ή Εβραϊκής καταγωγής. Ωστόσο, η απουσία σχέσης της Δανηλίδος με το κέντρο της εξουσίας, την Κωνσταντινούπολη, περιορίζει την περιφάνειά της στο τοπικό επίπεδο, δηλαδή στην Πελοπόννησο. Η έλλειψη συνδέσμου με την Κωνσταντινούπολη φαίνεται και από την έκκλησή της ο Βασίλειος να την αντιμετωπίσει ευνοϊκά όταν ανέβαινε στο θρόνο, όσο και από την παράκλησή της να λάβει υπό την προστασία του τον γιο της, Ιωάννη. Ο σύνδεσμος «πνευματικῆς ἀδελφότητος» αποτελεί συγκεκριμένα στο Βυζάντιο έναν από τους δεσμούς κοινωνικής εξάρτησης που συνάπτεται με σκοπό την κοινωνική αναβάθμιση του ατόμου. Κατά την αφήγηση, η δωρεά της Δανιηλίδος κατέστησε τον Βασίλειο πλούσιο. Τα χρήματα επενδύθηκαν στην αγορά γης στο θέμα Μακεδονίας και διανεμήθηκαν σε συγγενείς, πιθανώς και σε φίλους (κατέστησεν ἐπ’ εὐπορίας τοὺς προσήκοντας). Οι συνέπειες αυτής της αλλαγής είναι πολλαπλές: αφενός ο Βασίλειος περνά στην ομάδα των γαιοκτημόνων, αφετέρου δημιουργεί τον δικό του κύκλο επιρροής διανέμοντας τον πλούτο του, ευεργετώντας τους συγγενείς του. Η εσωτερική αντινομία που δημιουργείται στην αφήγηση επιλύεται στο τέλος του αποσπάσματος: ο Βασίλειος, δηλαδή, αν και κατέστη πλούσιος, συνέχισε να υπηρετεί τον «κύριό» του, Θεόφιλο, ως «διάκονος». Ο χαρακτηρισμός φαίνεται να χαλαρώνει την εξάρτηση υπηρεσίας του Βασιλείου προς τον Θεόφιλο, αλλά παρόλα αυτά δημιουργεί επιπλοκές σε σχέση με την κοινωνική υπόσταση της ομάδας των υπηρετών των αρχόντων, εφόσον η πληροφορία υποδηλώνει ότι ήταν δυνατόν το προσωπικό τους να έχει, ή να αποκτά με τον καιρό, αυτονομία κοινωνική και οικονομική, έναντι του «κυρίου».