Κατάσχεση της περιουσίας του αρχιερέα της Θεσσαλονίκης Θεοφάνη

Χρονολογία: 11ος αι.

καταβοησάντων δὲ τῶν κληρικῶν Θεσσαλονίκης Θεοφάνους τοῦ μητροπολίτου, ὡς ἀποκρατοῦντος τὰς συνήθεις σιτήσεις αὐτῶν, ὁ βασιλεὺς τῇ Θεσσαλονίκῃ ἐνδιατρίβων λόγοις παραινετικοῖς ἐκέχρητο πρὸς αὐτόν, καὶ παρῄνει μὴ ἀποστερεῖν τὸν τῆς ἐκκλησίας λαὸν τῶν ἀπὸ νόμου σιτηρεσίων. τοῦ δὲ τραχυνομένου καὶ μὴ ὑπείκοντος, ἔγνω δεῖν ὁ βασιλεὺς ἀπάτῃ περιελθεῖν αὐτὸν καὶ κολάσαι τὴν ἀπληστίαν αὐτοῦ. πέμπει οὖν τινα τῶν ὑπηρετούντων αὐτῷ, ἐξαιτῶν ἐκδανεῖσαί οἱ κεντηνάριον ἕν, μέχρις ἂν ἐκ Βυζαντίου χρυσίον διακομισθείη. ὁ δὲ ἐνωμότως ἀπηρνήσατο μὴ ἔχειν πλὴν τριάκοντα λιτρῶν. καὶ τοῦτον μὲν ἐκποδὼν μεθίστησιν ὁ βασιλεύς, ἀποστείλας δὲ καὶ τὰ ταμιεῖα αὐτοῦ διερευνησάμενος εὗρε χρυσίου κεντηνάρια τριάκοντα καὶ τρία. ἐξ ὧν δίδωσι μὲν τοῖς κληρικοῖς τὰ ὀφειλόμενα ἀπὸ πρώτου ἔτους τῆς ἀρχιερωσύνης τοῦ Θεοφάνους ἕως τῆς ἐνεστώσης ὥρας, τὰ δὲ λοιπὰ πένησι διανέμει, καὶ τὸν μητροπολίτην ἐξωθεῖ τῆς ἐκκλησίας καὶ ἔν τινι κτήματι περιορίζει. ἐφίστησι δὲ Προμηθέα τῇ μητροπόλει, παρ’ οὗ καὶ οὗτος σιτηρέσια λαμβάνειν τετύπωτο καὶ καθ’ ἑαυτὸν διάγειν.

Πηγή:
Ιωάννη Σκυλίτζη Σύνοψις ιστοριών, 402.85-5.
Βιβλιογραφία:
Cheynet, Pouvoir, 43· Ράγια, Κρατικός παράγοντας, 282.
Σχολιασμός:
Ο 11ος αι. βρίθει από πληροφορίες για μεγάλα χρηματικά αποθέματα, και το συγκεκριμένο χωρίο από την Ιστορία του Ιωάννη Σκυλίτζη παρέχει μία από αυτές. Η κατηγορία που αντιμετώπισε ο μητροπολίτης Θεσσαλονίκης Θεοφάνης και επέφερε την καθαίρεσή του ήταν ότι παρακρατούσε τα σιτηρέσια (νόμιμους μισθούς) των κληρικών της μητρόπολης. Το ποσό που βρέθηκε στο ταμείο του Θεοφάνη αποτελούσε, κατά την πηγή, προσωπική του περιουσία, ήταν παρόλα αυτά υπερβολικά μεγάλο για να προέρχεται μόνο από την παρακράτηση μισθών, αφού ξεπερνούσε τις διακόσιες τριάντα χιλιάδες χρυσά νομίσματα. Είναι λοιπόν πιθανόν ότι η κατάχρηση για την οποία κατηγορήθηκε ο Θεοφάνης αφορούσε γενικότερα την διαχείριση των πόρων της μητρόπολης, που προέρχονταν από φόρους των ενοριών, τη διαχείριση της περιουσίας της μητρόπολης, από δικαιώματα, δωρεές κλπ. Έτσι, μολονότι σαφώς κατά τη μαρτυρία του Σκυλίτζη το ποσό αυτό ανήκε στο προσωπικό ταμείο του μητροπολίτη, είναι πιθανόν ότι εδώ γίνεται λόγος για τα χρήματα της μητρόπολης της Θεσσαλονίκης γενικά. Η κατηγορία φαίνεται λοιπόν πως αφορά συγκεκριμένα τα δικαιώματα που είχαν οι κληρικοί στα έσοδα της μητρόπολης, και τον περιορισμό τους από τον μητροπολίτη. Σύμφωνα με την πηγή ο αυτοκράτορας Μιχαήλ Δ΄ παραχώρησε στους κληρικούς τα χρήματα που τους είχαν παρακρατηθεί και διένειμε τα υπόλοιπα χρήματα στους πένητες της Θεσσαλονίκης, το οποίο επίσης μπορεί να αμφισβητηθεί, δεδομένου του μεγάλου ύψους του χρηματικού αποθέματος. Ο μητροπολίτης Θεοφάνης είχε βοηθήσει στην αποκάλυψη της συνωμοσίας του Κωνσταντίνου Διογένη επί Ρωμανού Γ΄ Αργυρού, η απομάκρυνσή του λοιπόν επί Μιχαήλ Δ΄ ως πρώην συνεργάτη του Ρωμανού Αργυρού δεν είναι τυχαία. Ο Προμηθέας, που έγινε στη συνέχεια μητροπολίτης Θεσσαλονίκης, προφανώς θεωρούνταν έμπιστο πρόσωπο του Μιχαήλ Δ΄.