Ο Βασίλειος εισέρχεται στην υπηρεσία αρχόντων

Χρονολογία: 9ος αι.

ἦν δὲ τότε Βασίλειος ὡς εἶναι τὰ ἔτη αὐτοῦ κε΄. ἀποκατασταθεὶς δὲ ἐν τῇ ἰδίᾳ χώρᾳ προσεκολλήθη δουλεύειν στρατηγῷ Μακεδονίας τῷ λεγομένῳ Τζάντζῃ. καὶ μηδὲν παρ’ αὐτοῦ ὠφεληθεὶς ἦλθεν ἐν τῇ πόλει μέχρι τῆς Χρυσῆς πόρτης. εἰσελθὼν κεκοπωμένος ἐκ τῆς ὁδοιπορίας (κυριακὴ γὰρ ἦν, καὶ ὁ ἥλιος πρὸς δυσμὰς) ἀνεκλίθη ἐν τοῖς πεζουλίοις τοῦ ἁγίου Διομήδους. καθολικὴ γὰρ ἦν τότε ἡ ἐκκλησία, ἔχουσα προσμονάριον ὀνόματι Νικόλαον. τῇ δὲ νυκτὶ ἐκείνῃ ἐκάλεσεν ἡ θεία φωνὴ τὸν προσμονάριον, λέγουσα “ἐγερθεὶς εἰσάγαγε εἰς τὸ εὐκτήριον τὸν βασιλέα.” ὁ δὲ ἐγερθεὶς οὐδένα εὗρε πλὴν αὐτὸν τὸν Βασίλειον κείμενον ὡς πένητα, καὶ ἐπιστραφεὶς ἔπεσεν εἰς τὴν ἑαυτοῦ κοίτην. … ἐξελθὼν οὖν μετὰ σπουδῆς σύντρομος, καὶ εὑρὼν Βασίλειον μετὰ τῆς πήρας καὶ ῥάβδου, εἰσήγαγεν ἔσωθεν τῆς ἐκκλησίας· καὶ τῇ δευτέρᾳ ἡμέρᾳ ἀπελθὼν μετ’ αὐτοῦ εἰς τὸ λουτρὸν ἔλουσεν αὐτὸν καὶ ἤλλαξε, καὶ ἐλθὼν ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ ἐποίησεν ἀδελφοποίησιν, καὶ συνευφραίνοντο ἀλλήλους. ὁ δὲ αὐτὸς Νικόλαος εἶχεν ἀδελφὸν ἰατρόν, ὃς ἐδούλευε τῷ Θεοφιλίτζῃ. ἐλθὼν δὲ καὶ κατὰ τύχην ὁ ἰατρὸς πρὸς τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ, ἰδὼν τὸν Βασίλειον καὶ θαυμάσας τὸ μέγεθος καὶ τὴν ἀνδρίαν αὐτοῦ, εἶπε πρὸς τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ “πόθεν ἐστὶν οὗτος;” ὁ δὲ ἀναγγέλλει αὐτῷ πάντα, καὶ παρήγγειλε φυλάξαι τὸ μυστήριον. καθεζομένου δὲ τοῦ ἰατροῦ ἐπὶ τραπέζης μετὰ τοῦ Θεοφιλίτζη, καὶ τούτου καθ’ ἑαυτὸν ἀναλογισαμένου καὶ εἰπόντος ὅτι ἤθελον εὑρεῖν ἄνθρωπον ἐπιτήδειον εἰς τοὺς ἐμοὺς ἵππους, ἀναστὰς ὁ ἰατρὸς εἶπεν αὐτῷ περὶ τῆς ἀνδρίας τοῦ Βασιλείου καὶ ὅτι τοιοῦτός ἐστιν οἷον ἐπιποθεῖς καὶ ζητεῖς. ἀποστείλας οὖν μετὰ σπουδῆς ἤγαγεν αὐτόν. θεασάμενος οὖν αὐτὸν ἐπιάγουρον καὶ μεγάλην κεφαλὴν ἔχοντα ἐπέθηκεν αὐτὸν Κεφαλάν, καὶ δέδωκεν τοῦτον τοῦ δουλεύειν τοὺς ἵππους αὐτοῦ. ὡς οὖν προείρηται, διὰ τοιαύτην αἰτίαν δέδωκεν αὐτὸν ὁ Θεοφιλίτζης Μιχαὴλ τῷ βασιλεῖ.

Πηγή:
Συνέχεια Γεωργίου μοναχού, 819.12-820.24
Βιβλιογραφία:
Beck, Gefolgschaftswesen, 6-12· Moravcsik, Sagen und Legenden, 70-78, 91-95· Kazhdan – McCormick, Byzantine court, 192· Ostrogorsky, Aristocracy, 12· Sidéris, Adelphopoiesis, 287-289· Herlong, Kinship, 73-74· Markopoulos, Constantine in Macedonian historiography, 160-170.
Σχολιασμός:
Η πηγή δίνει μία παραλλαγή για την προέλευση του αυτοκράτορα Βασιλείου Α΄, η οποία ωστόσο δεν απέχει από την επίσημη καταγραφή του Βίου Βασιλείου. Η είσοδος του Βασιλείου στην υπηρεσία του στρατηγού του θέματος Μακεδονίας θα τον είχε κατατάξει στην ομάδα των «δούλων» ή «ὑπηρετῶν» του Τζάντζη. Η πηγή παρουσιάζει την ένταξή του εκεί ως εθελούσια, και την έξοδό του εξίσου ελεύθερη. Καθόλου λεπτομέρειες δεν δίνονται στο κείμενο για το είδος της υπηρεσίας που ο Βασίλειος υποτίθεται ότι παρείχε στον στρατηγό, και δεν υπάρχει καμία υπόνοια ότι ο Βασίλειος προσέφερε στρατιωτικές υπηρεσίες, αλλά είναι απόλυτα σαφές ότι επιδίωξή του ήταν να αυξήσει τα οφέλη του, το οποίο σήμαινε απλώς ότι έπρεπε να βρεθεί κάποιος άλλος άρχοντας ο οποίος θα του προσέφερε περισσότερο ικανοποιητικές απολαβές. Η αφήγηση που ακολουθεί αποτελεί έναν τόπο για τα αγιολογικά κείμενα: θεία φωνή καλεί τρεις φορές, στη συγκεκριμένη περίπτωση τον παραμονάριο του καθολικού, Νικόλαο, ο οποίος ανταποκρίνεται στο κάλεσμα μόνο την τρίτη φορά. Οι σημειολογικές αναφορές στην διήγηση του βίου του Βασιλείου σε όλες τις εκδοχές του είναι πολλές: ο Βασίλειος (βασιλεύς) εισέρχεται στην Κωνσταντινούπολη από την Χρυσή Πύλη από όπου εισέρχονταν θριαμβευτικά οι αυτοκράτορες και ξεκουράζεται στην πύλη της μονής Αγίου Διομήδους, η οποία σύμφωνα με το θρύλο ιδρύθηκε από τον Κωνσταντίνο τον Μεγάλο. Η «ἀδελφοποίησις» που ακολουθεί είναι ιδιαιτέρως σημαντική διαδικασία, εφόσον εγγράφεται στο πλαίσιο της δημιουργίας κοινωνικών δεσμών προκειμένου για την κοινωνική αναβάθμιση των ανθρώπων, και κατά τα φαινόμενα συνεπάγεται κάποιου είδους τελετή εντός της εκκλησίας. Στην περισσότερο επίσημη καταγραφή των Συνεχιστών του Θεοφάνη, συμπεριλαμβανομένου του Βίου Βασιλείου, ο «ἰατρός» ο οποίος «ἐδούλευε», δηλαδή ήταν στην υπηρεσία του Θεοφιλίτζη (Θεοφίλου), συγγενή του καίσαρα Βάρδα, παραλείπεται. Στην παρούσα εκδοχή ο ιατρός παρακάθεται στο ίδιο τραπέζι με τον Θεοφιλίτζη και του συστήνει τον Βασίλειο, ως ικανό και δυνατό για τους ίππους του. Στην παρουσίαση λοιπόν του Συνεχιστή ο ιατρός δεν μπορεί να θεωρηθεί απλώς «δούλος» του Θεοφιλίτζη, δεν αναγνωρίζεται δηλαδή κάποια άμεση εξάρτηση από τον Θεοφιλίτζη εκτός από την παροχή υπηρεσίας. Ο Βασίλειος ωστόσο εισήλθε στον «οἶκο» του Θεοφιλίτζη ως αποκλειστικός «ὑπηρέτης» (αυτός θα ήταν ο όρος αν τον χρησιμοποιούσε ο συγγραφέας). Ο Θεοφιλίτζης ανέθεσε στον Βασίλειο την επιστασία των ίππων, τον έκανε «κεφαλά» κατά τον Συνεχιστή του Γεωργίου μοναχού, πρωτοστράτορα κατά το Βίο Βασιλείου (δεν εννοείται εδώ το αντίστοιχο αξίωμα της αυλής). Η προφανής πρόθεση του Βίου Βασιλείου να εξευγενίσει την υπηρεσία που παρείχε ο Βασίλειος στον Θεοφιλίτζη, αποδίδοντάς του έναν αυλικό τίτλο δεν συγκαλύπτει το γεγονός ότι ο Βασίλειος ανήκε στην υπηρεσία κάποιου άρχοντα.