Η τύχη του πρωτοσεβαστού Αλεξίου

Χρονολογία: 12ος αι., Απρίλιος 1182

Ὢ πραγμάτων παλινστρόφου φορᾶς καὶ θᾶττον ἢ λόγος μετακλινομένης ἐνίοτε. ὁ κατὰ τῆς ἐκκλησίας χθὲς εἰσενεγκὼν ἀκήρυκτον πόλεμον καὶ θρασὺς καὶ αὐθάδης καὶ λίαν ὑπέραυχος καὶ τοὺς φυγάδας ἐκεῖθεν ἀποσπῶν, ὡς οὐκ ἔδει, καὶ μυριάσιν ὄχλων περιβομβούμενος σήμερον δέσμιος καὶ ἀνέστιος μηδένα ἔχων ὀπαδὸν καὶ συλλήπτορα ἢ τὸν σώζοντα καὶ λυτρούμενον. … ὁ δὲ πατριάρχης μὴ μνησικακῶν, ἀλλ’ οἰκτείρων τῆς μεταβολῆς τὸν ἄνθρωπον θεραπείας τε ἱκανῆς μετεδίδου καὶ συγγινόμενος τὸ ἄχθος ἐκούφιζε καὶ μετρίως ἐκείνῳ προσφέρεσθαι παρῄνει τοῖς φύλαξι, μηδὲ γίνεσθαι βαρυτέρους τύχης τῆς ἐνεστώσης.
Οὐ μὴν ἀλλ’ ἡμερῶν τινῶν διαλειπουσῶν, ἑῷος ἀπάγεται τοῦ νεὼ ἵππῳ βραχυτάτῳ ἐπικαθήμενος καὶ προοδεύουσαν ἔχων σημαίαν ἐπὶ καλάμῳ ἠνεμωμένην καὶ παροινούμενος οὕτω κατῄει πρὸς θάλασσαν. Κἀκεῖθεν παραρριφεὶς ἁλιάδι ἐς τὸ πέραν ἀνάγεται πρὸς Ἀνδρόνικον, ἔπειτα καὶ τοὺς ὀφθαλμοὺς ἐξορύττεται, κοινῶς ἁπάντων τῶν ἐν ὑπεροχῆ συνελθόντων καὶ μετ’ Ἀνδρονίκου τὴν τοιαύτην πρᾶξιν κυρωσαμένων.

Πηγή:
Χωνιάτη Χρονική διήγησις, 249.85-8.
Βιβλιογραφία:
Brand, Byzantium, 40-41· Kaldellis, Paradox, 89-90· Simpson, Choniates, 201-202.
Σχολιασμός:
Η κατάληξη του πρωτοσεβαστού Αλεξίου Κομνηνού, πρώτου εξαδέλφου του αυτοκράτορα Αλεξίου Β΄ Κομνηνού προξενεί κατάπληξη στον συγγραφέα Νικήτα Χωνιάτη. Ο Αλέξιος Κομνηνός φέροντας εξαιτίας της συγγένειας έναν από τους υψηλότερους τίτλους της αυτοκρατορίας αυτή την εποχή και έχοντας συγκεντρώσει στα χέρια του τη διοίκηση του κράτους εξαιτίας της ανηλικότητας του Αλεξίου Β΄, συνελήφθη εν μια νυκτί και παραδόθηκε προς φύλαξη υπό την ευθύνη του πατριάρχη Θεοδοσίου Α΄ Βορραδιώτη (1179-1183). Η δραματική αλλαγή της κατάστασής του (τύχη) αποτελεί την κεντρική ιδέα του χωρίου, καθώς ο συγγραφέας αντιπαραθέτει στην πρότερη ισχύ του πρωτοσεβαστού την μεταχείρισή του από τους συλλήπτορές του. Ο πρωτοσεβαστός περιστοιχιζόταν από πλήθος οπαδών που ο Χωνιάτης αποκαλεί «ὄχλο». Κατά τον συγγραφέα είχε τη δύναμη ακόμα και να παραβιάζει το άσυλο αποσπώντας από τις εκκλησίες τους «φυγάδας», σημείωση η οποία φαίνεται να αναφέρεται στα γεγονότα του Απριλίου-Μαΐου 1181, όταν η Μαρία Κομνηνή η Πορφυρογέννητη είχε βρει άσυλο στην Αγία Σοφία υπό την προστασία του πατριάρχη Θεοδοσίου. Η επιλογή του όρου «ὄχλος» για τους οπαδούς του Αλεξίου Κομνηνού σκόπιμα διαστρεβλώνει την εικόνα: ο «ὄχλος» είναι άναρχος, και μολονότι η συμμετοχή του πλήθους της Κωνσταντινούπολης στα γεγονότα μετά το 1180 ήταν δεδομένη και έντονη, στην πραγματικότητα ο πρωτοσεβαστός Αλέξιος Κομνηνός είχε πρόσβαση στα στρατιωτικά σώματα και υποστηριζόταν από τους Λατίνους της πρωτεύουσας, ενώ η Μαρία Κομνηνή ήταν αυτή που κατεξοχήν έκανε χρήση του «ὄχλου» κατά του πρωτοσεβαστού. Έτσι πρόθεση του Χωνιάτη είναι να υποβαθμίσει την επεμβατική ισχύ του Αλεξίου Κομνηνού και εμμέσως να καταδείξει την αδίστακτη πολιτική του και την έλλειψη ηθικής που σύμφωνα με τους συγχρόνους του τον χαρακτήριζε. Η διαπόμπευση του πρωτοσεβαστού πάνω σε «ἵππῳ βραχυτάτῳ» με σημαία δεμένη σε καλάμι προφανώς χλευάζει και πάλι την πρότερη δύναμη του Αλεξίου Κομνηνού, ο οποίος υπό κανονικές συνθήκες θα χρησιμοποιούσε τους καλύτερους ίππους και λάβαρα σε ψηλά κοντάρια για τις δημόσιες εμφανίσεις του. Η τελική κατάληξη του πρωτοσεβαστού Αλεξίου ήταν η τύφλωση, που αποφασίστηκε από τον μετέπειτα αυτοκράτορα, Ανδρόνικο Α΄ Κομνηνό, και τους «ἐν ὑπεροχῇ», δηλαδή επιφανείς άρχοντες με υψηλά αξιώματα που εκείνες τις μέρες αποστάτησαν και βρέθηκαν στο στρατόπεδο του Ανδρονίκου Α΄.