Εξαγορά θέσης κοντά στον αυτοκράτορα

Χρονολογία: 11ος αι.

καὶ οὓς δ’ ἂν ἔμαθε τῶν ἐμπόρων ἢ ἐργαστηρίων προϊσταμένων πολλῶν εὐπορεῖν, στέλλων ἀφῃρεῖτο τὰ χρήματα, πολλοστόν τι μέρος ἐκείνοις ἐῶν, οἷον καὶ ἐπί τινι πράτῃ κηρίων εἰργάσατο. μαθὼν γὰρ τὸν ἄνδρα ἐκεῖνον κύριον εἶναι χρημάτων πολλῶν μεταπέμπεται αὐτὸν καὶ “ἐπίθες σου” φησί “τὴν χεῖρα τῇ κεφαλῇ μου καὶ ὄμοσον κατ’ αὐτῆς πόσον σοι χρυσίον ἐστί.” τοῦ δὲ βιασθέντος τοῦτο ποιῆσαι καὶ ὀμόσαντος ἑκατὸν ἔχειν λίτρας, ἐνεχθῆναι ταύτας παρεκελεύσατο. ὡς οὖν ἐκομίσθησαν, “οὐ χρεία σοι τοσούτου” εἶπε “χρυσοῦ.” δέκα γοῦν λίτρας αὐτῷ ἐπιτρέψας λαβεῖν τὰς λοιπὰς αὐτὸς ᾠκειώσατο, ὁμοδίαιτον αὐτὸν τηνικαῦτα πεποιηκώς, ἐνενήκοντα χρυσίου λιτρῶν τὸ συναριστῆσαι τῷ βασιλεῖ οὐχ ἑκόντα πριάμενον.

Πηγή:
Ζωναρά Επιτομή ιστοριών τ. 3, 307.9-308.2.
Βιβλιογραφία:
Yannopoulos, Société profane, 32· Mango-Scott, Chronicle, 670.
Σχολιασμός:
Το απόσπασμα αποτελεί επεξεργασία του 11ου-12ου αι. από τον Ιωάννη Ζωναρά του κειμένου της Χρονογραφίας του Θεοφάνη του Ομολογητή που αφηγείται τις περίφημες «κακώσεις» του αυτοκράτορα Νικηφόρου Α΄. Αν και περίπου αντιγραφή από το αρχικό κείμενο, η πληροφορία που μεταφέρει είναι σημαντική, γιατί φαίνεται να βασίστηκε σε διαφορετική παράδοση από αυτή που ακολουθεί το κείμενο του Θεοφάνη, ενώ μεταφέρει την ορολογία και την οπτική του 11ου αι. Είναι σαφής ο διαχωρισμός του Ζωναρά, που δεν υπάρχει στο κείμενο του Θεοφάνη, μεταξύ εμπόρων, μίας κοινωνικής ομάδας ευδιάκριτης τον 11ο αι., και εργαστηριακών, δηλαδή βιοτεχνών ή επικεφαλής κάποιας βιοτεχνίας (ἐργαστηρίων προϊσταμένων). Η αφήγηση του επεισοδίου του κηρουλλαρίου εδώ είναι διαφορετική από την αφήγηση του Θεοφάνη και πολύ περισσότερο σαφής. Κατά τον συγγραφέα το πρακτικό αποτέλεσμα της «κατάσχεσης» ήταν ότι ο αυτοκράτορας κατέστησε «ὁμοδίαιτον» τον κηρουλλάριο, με άλλα λόγια ο Ζωναράς δηλώνει ευθαρσώς ότι ο κηρουλλάριος εξαγόρασε με τα χρήματά του μία θέση στο ανώτερο κοινωνικό στρώμα της αυτοκρατορίας, δηλαδή στον κύκλο του αυτοκράτορα (τὸ συναριστῆσαι τῷ βασιλεῖ πριάμενον), λεπτομέρεια που ο Θεοφάνης συσκοτίζει. Ακόμα περισσότερο ενδιαφέρουσα είναι η λεπτομέρεια ότι ο Ζωναράς διευρύνει την πληροφορία, ώστε να αφορά έναν αριθμό εμπόρων, των περισσότερο πλουσίων. Η απονομή τίτλων έναντι του αντίστοιχου αδρού αντιτίμου, που αποτελούσε τη σταθερή πρακτική κατά τη μέση Βυζαντινή εποχή, σε ανθρώπους που διέθεταν τον απαραίτητο πλούτο, αφενός σήμαινε διεύρυνση του αυλικού κύκλου που μεταφράζεται σε ενίσχυση της βασιλικής εξουσίας, αφετέρου την εισροή σημαντικών χρηματικών ποσών στα κρατικά ταμεία. Είναι ωστόσο εύλογη η απορία αν ο Ιωάννης Ζωναράς κάνει εδώ μία έμμεση νύξη για την καταγωγή του πατριάρχη Μιχαήλ Α΄ Κηρουλλάριου (1043-1058).