Μετοίκηση στρατιωτών στις Σκλαβηνίες

Χρονολογία: 810

Τούτῳ τῷ ἔτει Νικηφόρος μετὰ τὰς ἀθέους ὑπεξελεύσεις τὰ στρατεύματα πάντῃ ταπεινῶσαι σκεψάμενος Χριστιανοὺς ἀποικίσας ἐκ παντὸς θέματος ἐπὶ τὰς Σκλαυινίας γενέσθαι προσέταξεν, τὰς δὲ τούτων ὑποστάσεις πιπράσκεσθαι. καὶ ἦν αἰχμαλωσίας οὐκ ἔλαττον τὸ πρᾶγμα, πολλῶν ἐξ ἀνοίας βλασφημούντων καὶ ἐχθρῶν ἐφόδους αἰτούντων, ἑτέρων δὲ περὶ τοὺς γονικοὺς τάφους θρηνούντων καὶ τοὺς ἀποθανόντας μακαριζόντων· εἰσὶ δὲ οἳ καὶ ἀγχόναις ἐχρήσαντο πρὸς ἀπαλλαγὴν τῶν δεινῶν. τά τε γὰρ προσόντα δυσκίνητα συνεπιφέρεσθαι ἠδυνάτουν καὶ τὴν ἐκ γονικῶν πόνων κτηθεῖσαν ὕπαρξιν ὀλλυμένην ἑώρων· καὶ πᾶσα τοὺς πάντας εἶχεν ἀμηχανία, τῶν μὲν πενήτων ἐν τούτοις καὶ τοῖς ἑξῆς ῥηθησομένοις, τῶν δὲ ὑπερεχόντων συμπασχόντων αὐτοῖς καὶ μὴ δυναμένων βοηθῆσαι ἀπεκδεχομένων τε βαρυτέρας συμφοράς.

Πηγή:
Θεοφάνη Χρονογραφία, 486.10-22.
Βιβλιογραφία:
Niavis, Nicephorus I, 79-88· Oikonomidès, Fiscalité, 38· Hendy, Studies, 82, 83· Mango-Scott, Chronicle, 669· Haldon, Warfare, 240· Haldon, Military service, 25-28.
Σχολιασμός:
Στο έτος 810 τοποθετεί ο χρονογράφος Θεοφάνης ο Ομολογητής τις περίφημες «κακώσεις» του αυτοκράτορα Νικηφόρου Α΄, μολονότι είναι σαφές πως αφορούν συγκεκριμένο δημοσιονομικό πρόγραμμα με δέσμη μέτρων που ελήφθησαν σε βάθος χρόνου. Το απόσπασμα προσφέρει πληροφόρηση για τη μέθοδο των μετοικίσεων, που το Βυζάντιο εφάρμοζε συστηματικά προκειμένου να ενισχύσει τον πληθυσμό περιοχών που είχαν πληγεί από τις επιδρομές ή στις οποίες είχαν εγκατασταθεί ξένοι πληθυσμοί, στη συγκεκριμένη περίπτωση Σλάβοι (Σκλαυινίαι). Ο Θεοφάνης κατηγορεί απροκάλυπτα τον αυτοκράτορα Νικηφόρο Α΄ ότι αποδυνάμωσε τα στρατεύματα των θεμάτων (προφανώς της Μικράς Ασίας) μετοικίζοντας τους στρατιώτες στις Σκλαβηνίες. Οι στρατιώτες μετοικίστηκαν σε περιοχές με υψηλή συγκέντρωση σλαβικών πληθυσμών και το μέτρο ενδεχομένως συνοδεύτηκε από τη δημιουργία νέων θεμάτων στις περιοχές αυτές. Η μετοίκηση προϋπέθετε την εγκατάλειψη των πατρογονικών εστιών των οικογενειών που μετακινήθηκαν. Ο όρος «ὑπόστασις» αφορά την έγγειο ιδιοκτησία και η έκφραση «ἐκ γονικῶν πόνων» την κληρονομική μεταβίβαση των περιουσιακών στοιχείων και κατ’ επέκταση την κατοχή και πλήρη κυριότητα της περιουσίας, με άλλα λόγια η μετοίκηση αφορούσε ιδιοκτήτες γης. Κατά τον Θεοφάνη, ένα μέρος από αυτή την περιουσία ήταν «δυσκίνητος», και πιθανώς αφορούσε όχι μόνο εγκαταστάσεις γεωργικής εκμετάλλευσης (αλώνια, μύλους κλπ τα οποία έχουν σημαντική αξία και έπρεπε να εγκαταλειφθούν), αλλά και ζώα, καματηρά και άλλα (π.χ. βοοειδή) τα οποία είναι δύσκολο να μετακινηθούν σε τόσο μεγάλες αποστάσεις. Συνεπώς οι «ὑποστάσεις» (γη, οικήματα, εγκαταστάσεις, μικρά και μεγάλα ζώα) έπρεπε να πουληθούν και οι μετοικιζόμενοι αναμενόταν να ξεκινήσουν από την αρχή στις νέες εστίες τους. Η μαρτυρία αυτή του Θεοφάνη συνδέεται με τους στρατιώτες και με το γνωστό πρόβλημα των στρατιωτών-γαιοκτημόνων. Ο Θεοφάνης διαχωρίζει αδρομερώς τους πληθυσμούς που μετοικίστηκαν σε «πένητες» και «ὑπερέχοντες». Την εποχή που έγραφε ο Θεοφάνης ο όρος πένητες δεν έχει αποκτήσει την τεχνική σημασία που έλαβε αργότερα, συνεπώς θα πρέπει να αποδοθεί σε αυτόν απλώς η έννοια του μη πλουσίου. Οι «ὑπερέχοντες» είναι ένας κοινωνικός όρος που εμφανίζεται συχνά για τους επιφανείς. Η έννοια του πλούτου που προσδίδει ο συγγραφέας σε αυτούς γίνεται φανερή από τη σύγκριση που παραθέτει ο συγγραφέας, η οποία έχει τις καταβολές της στη χριστιανική σκέψη: οι πένητες ανησυχούσαν γι’ αυτά που θα έπρεπε να αντιμετωπίσουν στη συνέχεια, αλλά οι «ὑπερέχοντες» περίμεναν αναλογικά χειρότερες ταλαιπωρίες (βαρυτέρας συμφοράς), με άλλα λόγια, οι «ὑπερέχοντες», δηλαδή οι ευπορότεροι, είχαν περισσότερες έγνοιες από τους πένητες, αντίληψη που επαναλαμβάνεται σε πολλά κείμενα.