Εκστρατεία πενήτων

Χρονολογία: 810

ἐπισυνάξας δὲ τὰ στρατεύματα, οὐ μόνον ἐκ Θρᾴκης, ἀλλὰ καὶ τῶν περατικῶν θεμάτων, πένητάς τε πολλοὺς ἰδίοις ὀψωνίοις σφενδόναις καὶ ῥάβδοις ὡπλισμένους, βλασφημοῦντας ἅμα τοῖς στρατεύμασιν, ἤλασε κατὰ Βουλγάρων.

Πηγή:
Θεοφάνη Χρονογραφία, 490.4-7.
Βιβλιογραφία:
Kaplan, La place des soldats, 52· Γρηγορίου-Ιωαννίδου, Στρατολογία, 24.
Σχολιασμός:
Η μαρτυρία αυτή βρίσκεται στο κλείσιμο της αφήγησης του Θεοφάνη του Ομολογητή για τις περίφημες «κακώσεις» του αυτοκράτορα Νικηφόρου Α΄. Κατά τον συγγραφέα, το συγκεκριμένο περιστατικό μοιάζει να καταγράφεται προς επίρρωση των όσων έχει καταμαρτυρήσει σχετικά με την στρατολόγηση των πενήτων. Επιπλέον κατά τον Θεοφάνη προαναγγέλει την καταστροφή του στρατού στη Βουλγαρία το 811. Το χωρίο ωστόσο παρουσιάζει διαφορές σε σχέση με την πρώτη αναφορά. Έτσι, ενώ υπάρχει η πρόθεση να ταυτιστούν οι πένητες με τους πτωχούς που ο συγγραφέας μνημονεύει σε άλλο σημείο, για τους οποίους θεσπίστηκε ότι εξοπλίζονται με έξοδα της κοινότητας χωρίου, η ταύτιση αυτή δεν είναι ξεκάθαρη, καθώς μάλιστα αναφέρεται ότι αυτοί στρατεύθηκαν «ἰδίοις ὀψωνίοις», δηλαδή με δικά τους έξοδα. Ακριβώς επειδή η οικονομική τους δυνατότητα ήταν περιορισμένη, ο Θεοφάνης διευκρινίζει ότι ήταν οπλισμένοι με «σφενδόναις καὶ ῥάβδοις». Η λεπτομέρεια αυτή επιβεβαιώνει τον ξεκάθαρα υποτιμητικό διαχωρισμό των νέων «πενήτων» στρατιωτών από τα ήδη υπάρχοντα, εμπειροπόλεμα και πιθανώς διαφορετικής κοινωνικής προέλευσης στρατεύματα (ἅμα τοῖς στρατεύμασιν). Επιπλέον η φράση «ἰδίοις ὀψωνίοις» παραπέμπει στην παλαιότερη πρακτική της απολαβής μισθού –συνεπώς η αυτοχρηματοδότηση των στρατιωτών δεν κρινόταν αποτελεσματική–, πρακτική η οποία όμως είχε εγκαταλειφθεί μέχρι τις αρχές του 9ου αι. Γενικά λοιπόν υπονοείται ότι η σχεδιασμένη και εκτελεσμένη διεύρυνση του στρατού επί Νικηφόρου Α΄, όπως και επί προηγούμενων αυτοκρατόρων, δεν τύγχανε γενικής έγκρισης από τους παράγοντες στην Κωνσταντινούπολη. Η «βλασφημία» των στρατευμάτων και των πενήτων αφορά την εποχή αυτή τις εικονομαχικές πεποιθήσεις των παλαιών και νέων στρατιωτών.