Η ιεραρχία της αριστοκρατίας στα μέσα του 11ου αι.

Χρονολογία: Αύγουστος 1057

κύκλοι δὲ περὶ αὐτὸν πλεῖστοι περιειστήκεσαν, ἀλλ’ ὁ μὲν ἀγχοῦ καὶ βραχύτερος τοῖς πρώτοις περιειλίττετο· ἄνδρες οὗτοι τῶν τε καλλίστων γενῶν τὰ πρῶτα καὶ τῆς ἡρωϊκῆς οὐδὲν ἀπεοικότες μεγαλειότητος, εἰστήκεσαν δὲ ὑποδείγματα τοῖς μετ’ ἐκείνους, τῆς κρείττονος γενόμενοι τάξεως· τούτους δὲ χορὸς περιεκύκλου ἕτερος, ὑπασπισταὶ τούτων καὶ πρωταγωνισταὶ, ἔνιοι δὲ καὶ τοὺς ἐφεξῆς ἀνεπλήρουν λόχους, οἱ δὲ καὶ ἡμιλοχῖταί τινες ἦσαν τῶν πρώτων, καὶ πρὸς τῷ εὐωνύμῳ κέρατι ἕστασαν· τούτους δὲ περιεστεφάνουν οἱ ἄζωνοι καὶ ἐλεύθεροι, μεθ’ οὓς αἱ συμμαχικαὶ δυνάμεις ὁπόσαι παρὰ τῶν ἐθνῶν αὐτοῖς παρεγένοντο,…

Πηγή:
Μιχαήλ Ψελλού Χρονογραφία τ. 2, 206.12-23.
Βιβλιογραφία:
Beck, Gefolgscaftswesen, 27-28· Haldon, Social élites, 185· Laiou, The emperor’s word, 352-353.
Σχολιασμός:
Το χωρίο αναφέρεται στον κύκλο του Ισαακίου Α΄ Κομνηνού, ο οποίος έχει επαναστατήσει και υποδέχεται στη σκηνή του τους πρεσβευτές του Μιχαήλ Στ΄ του Στρατιωτικού. Η εικόνα που περιγράφει ο Ψελλός είναι στην πραγματικότητα η εικόνα της ιεραρχίας των Κομνηνών, που θα εισαχθεί το 1081 από τον Αλέξιο Α΄ Κομνηνό και σταδιακά θα αποτελέσει το καθεστώς της ύστερης βυζαντινής περιόδου. Ο πρώτος κύκλος γύρω από τον Ισαάκιο Α΄ αποκαλείται με κάποια υπερβολή «τῶν τε καλλίστων γενῶν τὰ πρῶτα». Ο προσδιορισμός φαίνεται να αναφέρεται στις πιο επιφανείς και αρχαίες οικογένειες της αριστοκρατίας, που διακρίνονται τόσο για την αρχαιότητα όσο και για τον πλούτο τους, για παράδειγμα στους Δούκες, που υποστήριξαν τον Ισαάκιο Κομνηνό στο τόλμημά του. Η «κρείττων τάξις» που ακολουθεί απαρτιζόταν προφανώς από ανθρώπους που ο Ψελλός δεν θα τοποθετούσε στον πρώτο κύκλο, πιθανώς εξαιτίας της καταγωγής τους. Η συγκεκριμένη αναφορά της τάξεως πιθανώς υποδηλώνει ότι πρόκειται για αξιωματούχους που βρέθηκαν στο πλευρό του Ισαακίου Κομνηνού το 1057. Χαρακτηριστικό σε αυτή την παρουσίαση είναι ότι ο κύκλος του Ισαακίου Κομνηνού υπάκουε σε μία εσωτερική ιεραρχία η οποία δεν έχει, τουλάχιστον στην αφήγηση του Ψελλού, σχέση με την ιεραρχία αξιώματος, αλλά με την καταγωγή. Από τους υποστηρικτές του Ισαακίου πρώτοι και εγγύτερα στον μελλοντικό αυτοκράτορα είναι τα γένη, δηλαδή οι αριστοκρατικές οικογένειε, η συνένωση των οποίων υπό τον Ισαάκιο Κομνηνό κρινόταν απειλητική για τον Μιχαήλ Στ΄. Τους εκπροσώπους των οικογενειών αυτών ακολουθούσαν οι «ὑπασπισταὶ τούτων καὶ πρωταγωνισταί». Η κατηγορία αυτή αναφέρεται στους υπασπιστές, προσωπικό των αρχόντων με στρατιωτικά καθήκοντα. Ο Ψελλός ούτε αναφέρει ούτε υπονοεί ότι η ομάδα αυτών μπορεί να ταυτίζεται με την ομάδα των οικείων, που δεν αναφέρονται άλλωστε στο κείμενο, αλλά ξεχωρίζει μεταξύ αυτών κάποιους, τους οποίους χαρακτηρίζει ως «πρωταγωνιστάς». Οι «ἄζωνοι» ερμηνεύονται ανάλογα με τις ερμηνείες που έδιναν οι Βυζαντινοί με διττό τρόπο: είτε πρόκειται γι’ αυτούς που δεν είχαν ακόμα αναλάβει υπηρεσία ή αξίωμα σε κάποιο σώμα, κι έτσι δεν είχαν λάβει τη «ζώνη», είτε πρόκειται για προσωπικό το οποίο ούτως ή άλλως δεν υπηρετούσε στο στρατό. Για την τελευταία ομάδα, των «ἐλευθέρων», με βάση το περιεχόμενο του χωρίου, είναι σαφές ότι πρόκειται γι’ αυτούς που δεν είχαν προσαρτηθεί στην υπηρεσία κάποιου άρχοντα.