Οι πένητες, οι ἔντιμοι και η κατοχή γης

Χρονολογία: β΄ ήμισυ 9ου αι.

…οὐκ ἔστι δυνατὸν ἅπαντας μὲν ὑφ’ ἕνα καιρὸν ἑλέσθαι πωλεῖν, οὐδὲνα δὲ ὑπολελεῖφθαι τὸν φιλοκερδὴ καὶ φιλόπλουτον. …. Κἀκεῖνο δὲ σκοπεῖν ἔξεστιν, ὅπως μηδὲν προορώμενος ὁ συνετὸς οὗτος καὶ ταχὺς ἐν θεωρίᾳ τὸ ἐπιὸν λέγοι· πῶς γὰρ πάντες πωλήσουσιν; ἆρα πάντες πλούσιοι καὶ πένης οὐδείς, οὐδεὶς δὲ οὐδὲ τῶν ἐν αὐταρκείᾳ μόνη βιούντων; καίτοι τὸ πλεῖστον τῶν ἀνθρώπων ἐν τοιούτοις ὁρῶμεν ἐξεταζόμενον, πλούσιοι δὲ παρὰ πολὺ τῶν ἄλλων ἐλάττους. πόθεν οὖν πάντας ἀνθρώπους πλουσίους εὗρες καὶ πωλεῖν αὐτοὺς τὰ ὑπάρχοντα πειθηνίους ἔσχες; ἀλλ’ ὡς ἔοικεν, ἐκ τῆς Πλάτωνος τούτους συνελέξω Πολιτείας, ἐκ τῆς μηδαμῇ μηδαμῶς ὑφεστώσης τοὺς οὐδαμοῦ εὑρισκομένους. ….
‘Ποῖος οἴκος ἔντιμος εἶναι δύναται;’ καὶ τὶ τῆς ἰσότητος, εἰπέ μοι, τοῖς ἰσότιμον λαχοῦσι φύσιν τιμιώτερον; τί δ’ εἰς αἵρεσιν ἄμεινον οἷς τὴν αὐτὴν πόλιν γέγονεν οἰκεῖν ὑπὲρ τοῦ κοινῆς ἀπολαύειν καὶ ὁμοίας τῆς πολιτείας; ἀλλ’ ἡ πλεονεξία, ἡ τυραννίς σοι τὰ ἔντιμα; ἢ οἱ δόλοι καὶ τὰ τῶν παλινγκαπήλων καὶ μεταβολέων ἐπάρατα κατὰ τῶν πλησίον μηχανήματα καὶ τεχνάσματα; πᾶς γὰρ ὡς ἐπὶ πᾶν πλοῦτος ἢ προσφάτους ἢ παλαιτέρας ταύτας ἔχει τὰς πηγὰς τῆς γενέσεως, δι’ ὧν ὁ παραβάτης ἀποσεμνύνειν ἔγνω τὸ ἔντιμον. ….
τότε μὲν γὰρ τρισχίλιοι καὶ πεντακισχίλιοι, εἶτα καὶ πλῆθος ἐκφεῦγον τὴν ἀπαρίθμησιν, συνιόντες ἀλλήλοις καὶ τῶν ἰδίων ἐξιστάμενοι κοινὰ τὰ ὄντα προὐτίθεσαν, καὶ πένης ἦν οὐδεὶς ἐν αὐτοῖς (ὢ θαυμασίας ἰσομοιρίας καὶ πρὶν πραχθῆναι μηδ’ ἐλπιζομένης) οὐδὲ πλούσιος· ‘ὅσοι’ γάρ φησιν ‘κτήτορες χωρίων ἢ οἰκιῶν ὑπῆρχον, πωλοῦντες ἔφερον τὰς τιμὰς τῶν πιπρασκομένων καὶ ἐτίθουν παρὰ τοὺς πόδας τῶν ἀποστόλων, διεδίδοτο δὲ ἑκάστῳ καθό τις χρείαν εἶχεν’. ἀκούεις, Ἰουλιανέ; ὅσοι κτήτορες, οὗτοι ἐπώλουν, οὐχὶ ἅπαντες, οὐδ’ οἱ πένητες.

Πηγή:
Φωτίου επιστολές αρ. 187.214-215, 224-231, 248-255, 281-289.
Σχολιασμός:
Το απόσπασμα είναι μέρος μιας μακροσκελούς επιστολής που συνέγραψε ο πατριάρχης Φώτιος ως απάντηση σε ερώτηση του πρωτοσπαθαρίου και πρωτασηκρήτη Χριστοφόρου για τη ρήση «πωλήσατε τὰ ὑπάρχοντα καὶ δότε πτωχοῖς· ποιήσατε ἑαυτοῖς βαλάντια μὴ παλαιούμενα». Η ερώτηση του Χριστόφορου, «Ποῖος οἴκος ἔντιμος εἶναι δύναται;» αν όλα τα περιουσιακά στοιχεία των «οἴκων» εκποιηθούν, σχετίζεται με την ιδέα της απόσυρσης από τα εγκόσμια και κατά τον Φώτιο ήταν εμπνευσμένη από την ερώτηση του αυτοκράτορα Ιουλιανού «πῶς γὰρ πραθέντων ἁπάντων οἶκος ἔντιμος δύναταί τι ἢ οἰκία;» (187.11). Στην πραγματικότητα ο πατριάρχης Φώτιος αντλεί από κείμενα του Θεοδώρου Μοψουεστίας (5ος αι.) που περιέχουν τις παραδόσεις που διατηρούνταν για τις αντιχριστιανικές και «αντιμοναστικές» απόψεις του αυτοκράτορα Ιουλιανού (μέσα 4ου αι.), και όχι από κείμενα του ίδιου του αυτοκράτορα. Η απάντηση του Φωτίου, καθώς αντλεί από παλαιότερες πηγές, περιλαμβάνει ρωμαϊκούς κοινωνικούς όρους που ήταν σε χρήση τον 4ο και 5ο αι., αλλά έχουν χάσει το ακριβές περιεχόμενό τους τον 9ο αι. Έτσι, ο όρος «ἔντιμοι» αποτελεί απευθείας μετάφραση του ρωμαϊκού όρου «honestiores» που αναφερόταν γενικά στα ανώτερα κοινωνικά στρώματα. Η αρχαία ιδέα που μεταφέρεται με την υποτιθέμενη ρήση του Ιουλιανού συνδέεται με τον χριστιανικό ευεργετισμό, που διοχετεύεται προς τους πτωχούς: ο έντιμος οίκος προβαίνει σε πράξεις φιλανθρωπίας, αντίληψη που ουσιαστικά δικαιολογεί την κατοχή μεγάλου πλούτου. Ο Χριστόφορος όμως φαίνεται πώς αντέστρεψε τη βασική ιδέα, ισχυριζόμενος πως η πώληση των περιουσιακών στοιχείων αφαιρεί από τους οίκους την τιμή, με άλλα λόγια κατά την άποψη του Χριστόφορου ο πλούτος είναι βασικό στοιχείο για την διατήρηση της τιμής. Ο Φώτιος θεώρησε τις απόψεις του Χριστόφορου σοφιστείες του χειρίστου είδους. Η οργισμένη απάντησή του παρουσιάζει αρκετά μεγάλο ενδιαφέρον, μολονότι ο πατριάρχης συχνά αντιφάσκει προσπαθώντας να ακυρώσει τα επιχειρήματα του Χριστόφορου και να καλύψει το ζήτημα από κάθε πιθανή οπτική γωνία. Το απόσπασμα που επιλέχθηκε εδώ επικεντρώνεται στην «ἰσότιμον φύσιν», που αφορά κατά τον πατριάρχη όλους τους ανθρώπους. Η ισοτιμία που διακηρύσσει ο πατριάρχης εξασφαλίζεται από την όμοια οικονομική και κοινωνική κατάταξη όσων απολαμβάνουν «ὁμοίας τῆς πολιτείας». Έξω από αυτή την ισοτιμία κατά τον Φώτιο υπάρχει μόνο «ἡ πλεονεξία, ἡ τυραννίς», αλλά και οι άνθρωποι που εντάσσονται εκεί χαρακτηρίζονται ως «παλινγκάπηλοι» και «μεταβολεῖς», επειδή, όπως διευκρινίζει ο πατριάρχης, προσπαθούν να εκμεταλλευτούν κάθε ευκαιρία, «μηχανήματα καὶ τεχνάσματα», και μάλιστα «κατὰ τῶν πλησίον», για να πλουτίσουν, για το λόγο αυτό χαρακτηρίζονται ως «φιλοκερδεῖς» και «φιλόπλουτοι». Η «πλεονεξία» των πλουσίων είναι μία κυρίαρχη ιδέα ήδη από τον 8ο αι., οπότε απαντά στην Ἐκλογὴ των Ισαύρων. Ο Φώτιος όμως συμπλέκει τον πλούτο και την πενία κατά τρόπο διαφορετικό από τον συνηθισμένο, θεωρώντας πως αυτοί που μπορούσαν να πουλήσουν την ιδιοκτησία τους ήταν οι πλούσιοι, και υπονοώντας πως οι «πένητες» χρειάζονταν την ιδιοκτησία τους για να ζήσουν «ἐν αὐταρκείᾳ». Κατά τον Φώτιο, οι περισσότεροι άνθρωποι ανήκαν σε αυτή την κατηγορία, συνεπώς σύμφωνα με τη λογική του, δεν θα εκποιούσαν την περιουσία τους. Ως απόδειξη προσφέρεται και απόσπασμα από τις Πράξεις Αποστόλων (4.32-35), όπου αναφέρεται ότι οι «κτήτορες» πωλούσαν τα ακίνητά τους και παραχωρούσαν τα τιμήματα στους αποστόλους. Ο όρος κτήτορες (λατινικά possessores) που αναπαράγει ο Φώτιος, είναι αρχαίος και δηλώνει τους μεγάλους γαιοκτήμονες των πόλεων, έννοια με την οποία διατηρείται εδώ, αντιδιαστελλόμενη με την έννοια του «πένητος», στην οποία μπορεί να αποδοθεί η έννοια του μικρού γαιοκτήμονα που ζει με αυτάρκεια.