Παροχή ίππου και άνδρα από τους στρατευόμενους

Χρονολογία: 9ος-10ος αι.

Σε΄. Ὅταν ἀπορῇς ἐξοπλίσεως τῶν στρατιωτῶν, τοῖς εὐπόροις μέν, μὴ στρατευομένοις δέ, κέλευε, ἐὰν μὴ βούλωνται στρατεύεσθαι, παρέχειν ἕκαστον ἵππον ἀντὶ ἑαυτοῦ καὶ ἄνδρα, καὶ οὕτως οἵ τε πένητες ἀνδρεῖοι ὁπλισθήσονται, οἵ τε πλούσιοι καὶ ἄνανδροι δουλεύσουσι κατ’ ἰσότητα τῶν στρατευομένων.

Πηγή:
Τακτικά Λέοντος, 610.1056-1059.
Βιβλιογραφία:
Haldon, Commentary, 439-440· Γρηγορίου-Ιωαννίδου, Στρατολογία, 22-24· Dagron-Mihăescu, Traité, 268-269.
Σχολιασμός:
Το χωρίο από τα Τακτικά του Λέοντος Στ΄ αναφέρεται σε μία γνωστή τακτική του βυζαντινού κράτους. Οι υποκείμενοι σε υποχρέωση στράτευσης είχαν την επιλογή να μην εκστρατεύσουν. Δεδομένου όμως ότι η στρατεία βάρυνε τα περιουσιακά τους στοιχεία, δηλαδή τη γη, γεγονός που εξηγεί τον όρο «στρατευόμενοι» (αυτοί που πραγματικά εκστρατεύουν), έπρεπε να παραχωρήσουν έναν ίππο και έναν άνδρα αντί της δικής τους, προσωπικής υπηρεσίας στο στράτευμα. Κατά τον αυτοκρατορικό συγγραφέα ο ίππος δινόταν σε «πένητες» στρατιώτες. Η παροχή άνδρα σε αυτό το πλαίσιο μπορεί να νοηθεί ως παροχή ιπποκόμου για τον ίππο, ο οποίος, αν θεωρηθεί ότι ήταν βοηθητικός στρατιώτης, ήταν το πιθανότερο ελαφρά οπλισμένος. Η πιθανότητα ο άνδρας που συνόδευε τον ίππο να ήταν πλήρως εξοπλισμένος και μάχιμος στρατιώτης είναι λιγότερο ισχυρή σε αυτό το πλαίσιο, εφόσον αυτό θα άφηνε τους πένητες χωρίς πραγματικό ρόλο για το νόημα του κειμένου. Το κείμενο αποκαλύπτει την ύπαρξη ευπόρων στρατευομένων, δηλαδή φορολογούμενων με την υποχρέωση στρατείας οι οποίοι διέθεταν σημαντικά περιουσιακά στοιχεία και ανθρώπους που μπορούσαν να εκτελέσουν αντί γι’ αυτούς τις υποχρεώσεις τους, ήταν δηλαδή σε θέση να «εξαγοράσουν» την προσωπική υποχρέωση στράτευσης, και την ύπαρξη πενήτων στρατιωτών, οι οποίοι δεν είχαν την ευκολία ούτε του ίππου, ούτε του ιπποκόμου. Στο πλαίσιο αυτό οι εύποροι εξισώνονται με τους πλουσίους, οι οποίοι στηλιτεύονται ως άνανδροι επειδή αποφεύγουν να επιτελέσουν τις συμβατικές τους υποχρεώσεις. Η υποχρέωση παράδοσης του ίππου αποτελεί μία «δουλεία» (επιβάρυνση με συγκεκριμένους σκοπούς) και αναμφίβολα τίθεται στο ευρύτερο επιτιμητικό πλαίσιο κατά των ευπόρων και μη στρατευομένων. Η δυνατότητα παράδοσης στο κράτος νομισμάτων αντί της υποχρέωσης στράτευσης και αντί της παραχώρησης ίππου και άνδρα υπήρχε εξίσου με την παράδοση ίππων. Σε αυτή την περίπτωση το κράτος εξαγόραζε με τα χρήματα τις υπηρεσίες ενός πλήρως εξοπλισμένου επαγγελματία στρατιώτη.