Πλούσιοι και πένητες τον 12ο αι.

Χρονολογία: 12ος αι., 1142 (;)

Ἐπειδὴ γοῦν ἐκεῖ ὁ νόμος φησίν, ὅτι τὸν μὲν πλούσιον χωρὶς ἐγγυητοῦ δικάζεσθαι, τὸν δὲ πένητα καὶ ἄπορον μετὰ ἐγγυητοῦ καὶ ἔλεγόν τινες ἀδιαστίκτως τοὺς μὲν ἀκίνητον κτῆσιν ἔχοντας καὶ πλουσίους μὴ διδόναι ἐγγυητήν, τοὺς δὲ πένητας καὶ μὴ ἀκίνητον ἔχοντας κτῆσιν μετὰ δόσεως ἐγγυητοῦ δικάζεσθαι, ἑρμηνεύει τὸ παρὸν κεφάλαιον τὸν πλούσιον, τίς ἐστιν, καὶ λέγει, ὅτι, ὅταν ἐνάγηταί τις καὶ ζητῆται πρᾶγμα, ἁπλῶς βλέπε, καί, εἰ μέν ἐστι πλούσιος, μὴ ζήτει ἐξ αὐτοῦ ἐγγυητήν, εἰ δὲ πένης, ζήτει· ἀλλὰ πρόσεχε, ἐὰν αὐτάρκης καὶ ἱκανὴ ἡ περιουσία αὐτοῦ ἐστὶ πρὸς τὸ ζητούμενον, καὶ ἐὰν τοῦτο εὑρήσεις, δηλαδὴ ὅτι ἀρκεῖ ἡ τούτου περιουσία πρὸς τὸ ζητούμενον ἐξ αὐτοῦ, πλούσιον τοῦτον εἰπὲ καὶ μὴ ἀπαιτήσῃς ἐξ αὐτοῦ ἐγγυητήν.

Πηγή:
Ecloga Basilicorum, 76.22-31.
Σχολιασμός:
Το κείμενο αποτελεί σχόλιο στο κεφάλαιο 2.2.225 των Βασιλικών για τον ορισμό του πλουσίου (: πλούσιός ἐστιν ὁ ἱκανῶς καὶ ἐπιτηδείως ἔχων πρὸς τὸ μέγεθος τοῦ πράγματος, ὅπερ ὁ ἐνάγων ὡς ὀφείλων ἀποκαταστῆναι ἀπαιτεῖ) και τη διάκρισή του από τον πένητα, και προέρχεται από τη συλλογή σχολίων που είναι γνωστή ως Εκλογή Βασιλικών, που χρονολογείται στον 12ο αι. Ο ορισμός του πλουσίου αποτελεί ακριβή μετάφραση της αντίστοιχης διάταξης από τον Κώδικα του Ιουστινιανού Α΄. Το σημαντικότερο συμπέρασμα που προκύπτει από το χωρίο είναι ότι η πενία ήταν μαχητή σε νομικό πλαίσιο. Η νομοθεσία ενδιαφέρεται μόνο να ορίσει τον πλούσιο σε σχέση με την αποζημίωση που θα του ζητηθεί. Στο πλαίσιο αυτό, αφενός εξετάζεται η περιουσία μόνο στην περίπτωση του εναγόμενου, εφόσον από τον ενάγοντα δεν ζητείται αποζημίωση, αφετέρου η κατοχή έγγειας ιδιοκτησίας δεν έχει σημασία, η προέλευση λοιπόν του πλούτου δεν απασχολεί το δικαστήριο. Ουσιαστικά λοιπόν, στο σχόλιο αυτό βλέπουμε την αδιαφορία του δικαστηρίου για τον πλούτο και την πενία, εφόσον κανένα από τα δύο δεν αποτελούσε κριτήριο διάκρισης. Αντιθέτως, για να είναι δυνατόν να διεξαχθεί η δίκη, ο πένης είχε την επιλογή να ζητήσει εγγυητή, αν η περιουσία του δεν ήταν αρκετή για την καταβολή της αποζημίωσης. Ο πένης λοιπόν γενικά διαθέτει νομική επάρκεια για να παρουσιαστεί στο δικαστήριο υπό την προϋπόθεση ότι επαρκεί η περιουσία του για την υπόθεση, για την οποία ενάγεται, και προστατεύεται από τη νομοθεσία μέσω της δυνατότητάς του να εμφανιστεί στο δικαστήριο με εγγυητή, στην αντίθετη περίπτωση. Συμπερασματικά, η βυζαντινή νομοθεσία δεν αναγνωρίζει διακρίσεις που βασίζονται στον πλούτο και την πενία.