Ἀνάβασις ἰδιωτικὴ

Χρονολογία: 11ος αι., 1057
Ἀνάβασις ἰδιωτικὴ
Χρυσό νόμισμα του Ισαακίου Α΄ Κομνηνού, εικόνα από το διαδίκτυο.

Ἐπεὶ δὲ τὰ πλεῖστα κεκραγότες ἠρέμησαν, αὖθις τὰς αὐτὰς φωνὰς ἐπαναλαβὼν τοὺς ἀγωνιστικωτέρους τῶν λόγων ἠρέμα ἠρξάμην παραγυμνοῦν, οὔπω ἐκείνων καταμεμφόμενος· κλίμακος γοῦν ἐμεμνήμην καὶ ἀναβάσεως καὶ τὸν ὑπερβάθμιον πόδα κατῃτιώμην, ἐπῄνουν τε τὸ κατὰ λόγον ἐπὶ τὴν βασίλειον ἀρχὴν προχωρεῖν, καὶ ὡς τοιοῦτον ἡ τάξις· πρᾶξις, εἶτα δὴ θεωρία, καὶ ὁ πρακτικὸς πρότερον, εἶθ’ ὁ θεωρητικὸς, καὶ τῶν βεβασιλευκότων οἱ πλείους τε καὶ καλλίους ἐκ τῆς τοῦ καίσαρος τάξεως εἰς τὴν βασιλείαν ἀνήχθησαν. Ὡς δὲ μοι ἔνιοι πρὸς τὸν λόγον ἀπήντησαν, ὡς ἰδιωτικὴ ἡ ἀνάβασις αὕτη, οὗτος δὲ ἤδη βασιλεύειν εἰλήχει· «Ἀλλ’ οὔπω βεβασιλεύκει», ἀπεκρινάμην εὐθὺς «εἰ δὲ μὴ πάνυ φορτικοὶ τὰς ἀντιθέσεις ἐστέ, οὐδ’ ἐπαινούμενον ὄνομα τῷ καθ’ ὑμᾶς προσήρμοσται σχήματι» (ἐδεδίειν γὰρ ὀνομαστὶ εἰρηκέναι τὴν τυραννίδα)· εἶτα δὴ ὑπολαβὼν· «Ἀποβαλεῖς δὲ» εἰρήκειν «καὶ τὴν προσηγορίαν, καὶ βασιλεύσεις ἐπὶ κρείττονι σχήματι».

Πηγή:
Μιχαήλ Ψελλού Χρονογραφία τ. 2, 210-212 κεφ. 28.8-29.2.
Βιβλιογραφία:
Cheynet, Pouvoir, 250-252· Cheynet, Foi et conjuration, 273-279· Laiou, The emperor’s word, 352-353· Kaldellis, How to usurp the throne, 47-48.
Σχολιασμός:
Το επεισόδιο λαμβάνει χώρα το 1057 στη σκηνή του Ισαακίου Κομνηνού, ο οποίος έχει επαναστατήσει εναντίον του αυτοκράτορα Μιχαήλ Στ΄. Ο Μιχαήλ Ψελλός έχει καταφθάσει στο στρατόπεδο του Κομνηνού για να μεταφέρει την πρόταση του Μιχαήλ Στ΄, ο Ισαάκιος να λάβει το αξίωμα του καίσαρα, και έτσι να γίνει νόμιμα ο διάδοχός του στην εξουσία. Το χωρίο περιέχει τις έννοιες της «τάξεως», του «ὀνόματος» και του «σχήματος». Η «τάξις» χρησιμοποιείται εδώ τόσο για να δηλώσει την εσωτερική ιεραρχία της αυλής και τον τρόπο προαγωγής στα αξιώματα, η οποία σύμφωνα με τον Ψελλό έπρεπε να γίνεται κατά βαθμό (τὸ κατὰ λόγον… προχωρεῖν), αλλά και συγκεκριμένα την υψηλή ιεραρχική θέση του καίσαρα. Ο Ψελλός επιπλέον συνδέει το όνομα, δηλαδή την προσηγορία η οποία περιλαμβάνει το αξίωμα και τον τίτλο, με το σχήμα, δηλαδή τα εξωτερικά χαρακτηριστικά που είναι δηλωτικά του αξιώματος και του τίτλου. Το επιχείρημα του Ψελλού ήταν παρακινδυνευμένο: έπρεπε κανείς να ανέβει στο ύπατο αξίωμα της αυτοκρατορίας σταδιακά και όχι απευθείας, εφόσον μάλιστα οι περισσότεροι βασιλείς είχαν αναχθεί σε αυτό από τη βαθμίδα του καίσαρα. Μόνον έτσι στο σχήμα του Ισαακίου, δηλαδή στο βασιλικό σχήμα, θα προστίθετο «ἐπαινούμενον ὄνομα», θα περιβαλλόταν δηλαδή το εγχείρημά του και ο ίδιος με την απαραίτητη νομιμότητα. Ο κύκλος του Κομνηνού, διακρίνοντας το σόφισμα, απάντησε αμέσως στον Ψελλό ότι «ἰδιωτικὴ ἡ ἀνάβασις αὕτη». Με άλλα λόγια οι υποστηρικτές του Κομνηνού αντιλήφθηκαν ότι ο Ψελλός τον εξομοίωνε με τους ιδιώτες. Οι ιδιώτες τυπικά είναι αυτοί οι οποίοι δεν δεσμεύονται με οποιοδήποτε τρόπο με το κράτος, σε κάποιες πηγές ωστόσο εξομοιώνονται με τους υπαλλήλους της πολιτικής διοίκησης, οι οποίοι, κατά τον Ψελλό, ξεκινούν από χαμηλά τη σταδιοδρομία τους. Η διαφορά που εντοπίζει ο κύκλος του Ισαακίου Κομνηνού είναι ουσιαστικά μία κοινωνική διαφορά: ούτε ο τίτλος του καίσαρα δεν ήταν προσβάσιμος στην σταδιοδρομία ενός τυχαίου ιδιώτη, ούτε το αυτοκρατορικό αξίωμα αποτελούσε ποτέ το επιστέγασμα της επιτυχημένης σταδιοδρομίας ενός δημοσίου υπαλλήλου. Η απάντησή τους εμπεριέχει λοιπόν δύο αλληλοσυμπληρούμενες ερμηνείες: αφενός ο Ισαάκιος Κομνηνός προερχόταν από τον στρατιωτικό τομέα, συνεπώς δεν ήταν ιδιώτης, θα μπορούσε μάλιστα κατ’ επέκταση να λεχθεί ότι ο Ισαάκιος Κομνηνός διήγε δημόσιο βίο, αφετέρου το γεγονός αυτό ακύρωνε το επιχείρημα του Ψελλού περί βαθμιαίας ανόδου, ο Ψελλός λοιπόν γι’ άλλη μία φορά εμμέσως πλην σαφώς αντιπαραθέτει το «πολιτικόν» στο «στρατιωτικόν». Εξάλλου, αυτός που έχει ήδη αναγορευτεί αυτοκράτορας από το στρατό (οὗτος δὲ ἤδη βασιλεύειν εἰλήχει) δεν θα κατέθετε τα σύμβολα της εξουσίας για να γίνει απλώς καίσαρας. Στην απάντηση επίσης υποκρύπτεται η έννοια της «τύχης» (εἰλήχει) ως παραμέτρου που καθόρισε την πορεία του Κομνηνού, η οποία τον έφερε στην βασιλεία.