ΕΘΝΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΡΕΥΝΩΝ
ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ
ΤΟΜΕΑΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ
Έφη Ράγια

Βυζαντινῶν μέτρον τύχης


Εγκώμιο του Συμεών του Μεταφραστή από τον Μιχαήλ Ψελλό

Χρονολογία: 11ος αι.
Εγκώμιο του Συμεών του Μεταφραστή από τον Μιχαήλ Ψελλό
Σφραγίδα του Συμεών, του επιλεγομένου Μεταφραστή, Oikonomides, Two Seals, αρ. 2

Καὶ τό γε θαυμασιώτερον καὶ δι’ ὃ μᾶλλον ἄν τις ἐκεῖνον θαυμάσειεν, ὅτι καὶ γένους εὖ ἔχων καὶ τὰ τῆς εὐκλείας οἴκοθεν κεκτημένος βαθεῖ τε πλούτῳ κομῶν καὶ οἵοις ἄν τις πρὸς παίδευσιν ἀποκνήσειεν (οἱ γὰρ πλεῖστοι ἀφορμὴν τοῦ πλουτεῖν ὥσπερ τὸν λόγον τιθέασιν, οὐχ ἵν’ ἐπήβολοι τῶν κρειττόνων γένοιντ’, ἀλλ’ ὅπως ἂν τις ματαίοις ἐπεντρυφήσωσιν περὶ ταῦτα σπουδάζοντες), παρασκευαῖς ἐκεῖνος ταῖς παρὰ τῆς ἔξωθεν τύχης πρὸς φιλοσοφίαν ἐκέχρητο. …
Ἀλλ’ ἐκεῖνος οὐχ οὕτως, πολλοῦ γὲ καὶ δεῖ· ἀλλὰ μήτε τὴν ἐσθῆτα μεταλλάξας μήτε τὸ τοῦ μεγαλοπρεποῦς καθυφεὶς μήτε τὸ γένος ἀτιμάσας ταῖς τοιαύταις καινοτομίαις μήτε πλάσας ἢ μεταπλάσας ὑποθέσεις πολιτικὰς μήτε τηνάλλως σοφιστευσάμενος, τῇ μὲν ἀπὸ τοῦ γένους φιλοτιμίᾳ ὕλῃ πρὸς τὸ εὖ δρᾶν πολυαρκεστάτῃ ἐχρήσατο, τὴν δὲ ἀπὸ τῶν μαθημάτων ἀρετὴν ἀφορμὴν εὐθὺς ἔσχε μεγαλοπρεπείας τε καὶ λαμπρότητος· βασιλεῦσι γὰρ ἐπέραστος γεγονὼς τὰ τιμιώτατα τῶν ὅλων πιστεύεται, τὸ μὲν ἐγγὺς ἑστάναι τοῦ βήματος διὰ τὴν σύνεσιν, τὴν δὲ τῆς πολιτείας διοίκησιν διὰ τε τὴν τῆς φύσεως ἐπιτηδειότητα καὶ τὴν τῶν πραγμάτων προσλαβὼν ἐπιμέλειαν. Καὶ πρῶτα μὲν ἐπὶ ταῖς μυστικωτέραις ἐφειστήκει τῶν πράξεων καὶ τοῖς ἀπορρήτοις βουλεύμασι κοινωνὸς παρειστήκει τοῖς συμβουλεύουσιν. Ἐπεὶ δὲ ἡ τοῦ τρόπου πίστις ἐν τούτοις τοῦτον ἐκήρυξε, μετὰ τῶν ἀδύτων καὶ τὰς κοσμικωτέρας φροντίδας συνείληφεν, ὡς τὸν αὐτὸν γεγενῆσθαι εἰσαγγελέα τε τῷ κρατοῦντι τῶν ἔξωθεν καὶ ἐξαγγελέα τῶν τοῦ κρατοῦντος τοῖς ἔξωθεν. Καὶ ἦν ὡσανεὶ δεσμὸς τῆς διοικήσεως ἀκριβής.

Πηγή:
Μιχαήλ Ψελλού Orationes hagiographicae, 273.81-89, 274.110-275.129.
Βιβλιογραφία:
Høgel, Symeon Metaphrastes, 66-68· Kazhdan, Literature (850-1000), 233-235· Τωμαδάκης, Εἰς Συμεῶνα, 122-126.
Σχολιασμός:
Το κείμενο προέρχεται από μακροσκελές εγκώμιο του Μιχαήλ Ψελλού για τον Συμεών, τον επιλεγόμενο Μεταφραστή. Το εγκώμιο γράφτηκε τουλάχιστον μισό αιώνα μετά τον θάνατο του Συμεών του Μεταφραστή και περιγράφει με όρους χαρακτηριστικούς του 11ου αι., και κυρίως του Μιχαήλ Ψελλού, αλλά όχι άγνωστους στα τέλη του 10ου αι., εποχή της ακμής του Συμεών του Μεταφραστή, την κοινωνική θέση και τη σταδιοδρομία του προσώπου αυτού. Ο Ψελλός τονίζει την ευγένεια του Συμεών (γένους εὖ ἔχων), στην οποία αποδίδει το περιεχόμενο της αρχαίας καταγωγής (τὰ τῆς εὐκλείας οἴκοθεν), του πλούτου (βαθεῖ τε πλούτῳ κομῶν) και της κατοχής αξιωμάτων που συνδέεται με τις χρηματικές απολαβές από την άσκηση εξουσίας (τῇ μὲν ἀπὸ τοῦ γένους φιλοτιμίᾳ ὕλῃ). Ο Ψελλός αναδεικνύει τα σημεία που θέλει να τονίσει με την εκ του αντιθέτου απόδειξη: η ενασχόληση του Συμεών με τα γράμματα και την φιλοσοφία δεν ήταν ένα μέσο πλουτισμού αλλά υπήρξε συνυφασμένη με την υψηλή του καταγωγή (οἵοις ἄν τις πρὸς παίδευσιν ἀποκνήσειεν), και η σταδιοδρομία του δεν έφερε ατιμία στη γενιά του (μήτε τὸ γένος ἀτιμάσας). Αντιθέτως ο Συμεών χρησιμοποίησε την περιουσία του για την φιλανθρωπία (πρὸς τὸ εὖ δρᾶν) και την μόρφωσή του για την άσκηση των καθηκόντων του (ἀφορμὴν ἔσχε μεγαλοπρεπείας τε καὶ λαμπρότητος), χωρίς να κάνει κάτι διαφορετικό από αυτό που άρμοζε στο γένος του (μήτε τὴν ἐσθῆτα μεταλλάξας). Τονίζοντας εξάλλου την ενασχόληση του Συμεών του Μεταφραστή με τις πολιτικές υποθέσεις (ὑποθέσεις πολιτικὰς, τῆς πολιτείας διοίκησιν) ο Ψελλός φαίνεται να υποδηλώνει πως ο Συμεών προερχόταν από μία οικογένεια που ανήκε κατεξοχήν στο «πολιτικό» κομμάτι της διοίκησης. Θεωρώντας ότι η υψηλή μόρφωση ανήκει κατεξοχήν στους «πολιτικούς», ο Ψελλός υποδηλώνει, και εδώ και αλλού, ότι η μόρφωση που ως αποκλειστικό της στόχο έχει το βιοπορισμό δεν αποτελεί αντικείμενο θαυμασμού, αλλά μάλλον υποτίμησης. Ο Ψελλός αναφέρεται περιφραστικά μόνο στα αξιώματα του πρωτασηκρήτη και του λογοθέτη του δρόμου που αποδίδονται συνήθως στον Συμεών τον Μεταφραστή, ενώ με την έκφραση «ἐγγὺς ἑστάναι τοῦ βήματος» αποδίδει καίρια σημασία στην εγγύτητα του Συμεών με τον αυτοκράτορα Βασίλειο Β΄ το Βουλγαροκτόνο, το οποίο για τη θεώρηση του ίδιου του Ψελλού έχει μεγάλη σημασία ως απόδειξη πραγματικής ισχύος.