ΕΘΝΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΡΕΥΝΩΝ
ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ
ΤΟΜΕΑΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ
Έφη Ράγια

Βυζαντινῶν μέτρον τύχης


Επιλογή στρατηγού μεταξύ πλουσίων και πενήτων

Χρονολογία: 9ος-10ος αι.

Φαμὲν δὲ καὶ μήτε πλούσιον, ἐὰν μὴ ἔχῃ τὰς τοῦ στρατηγοῦ ἀρετάς, προχειρίζεσθαι στρατηγὸν διὰ τὰ χρήματα, μήτε τὸν πένητα, ἐὰν ἀγαθός ἐστι, παραιτεῖσθαι διὰ τὴν πενίαν καὶ ἔνδειαν. Οὐ μὴν δὲ τὸν πλούσιον ἀποδοκιμάζομεν ὅτι πλούσιος, ἀλλ’ ἐὰν τὰς τῷ στρατηγῷ πρεπούσας μὴ κέκτηται ἀρετάς· οὐδὲ τὸν πένητα αἱρούμεθα ὅτι πένης, ἀλλ’ ὅτι στρατηγικήν τε καὶ γενναίαν ἔχει ψυχήν. Οὐδέτερον δὲ διὰ τὴν τύχην ἀποδοκιμάζομεν, ἀλλὰ μᾶλλον διὰ τὸν τρόπον ἀμφοτέρους προβαλούμεθα. ….
Ἐὰν δὲ προγόνων ἐστὶ λαμπρῶν καὶ περιδόξων ἀπόγονος ἀγαπᾶν μὲν δεῖ τοῦτο, οὐ μὴν δὲ πάντως ἐπιζητεῖν τὴν τοιαύτην εὐγένειαν ἀποῦσαν· οὐδὲ διὰ ταύτην κρίνειν ἀνάξιον τὸν στρατηγόν, ἐὰν τὸ στρατηγεῖν καλῶς κέκτηται. … καὶ πῶς οὐκ ἀπρεπὲς καὶ ἀπαίδευτον τοὺς μὲν λιτοὺς στρατιώτας διὰ τὰς ἰδίας ἀριστείας καὶ τοὺς ἀγῶνας τιμᾶν, οὐ τοὺς ἐκ προγόνων λαμπρούς, ἀλλὰ τοὺς αὐτοχειρίᾳ τι λαμπρὸν ἔργον πεποιηκότας, τοὺς δὲ στρατηγοὺς διὰ τοὺς προγόνους ἐπιλέγεσθαι, κἄν εἰσιν ἄχρηστοι, ἀλλὰ μὴ διὰ τὴν ἰδίαν αὐτῶν ἀρετήν, κἂν μὴ ἀπὸ τοῦ γένους λαμπρύνεται; Προσόντων μὲν δὴ τούτῳ καὶ προγόνων λαμπρῶν εὐτυχὴς ὁ στρατηγός, ἀπόντων δὲ τῶν ἀρετῶν, κἂν παρῇ ταῦτα, ἄπρακτος.
Τάχα δέ τις ἐλπίσει καὶ κρείττονας ἔσεσθαι στρατηγοὺς τοὺς οὐκ ἔχοντας ἀπὸ τῶν προγόνων σεμνύνεσθαι. Οἱ μὲν γὰρ ἐπὶ γονεῦσι δοξαζόμενοι καὶ τὴν ἐπ’ ἐκείνων ἔχοντες εὔκλειαν πολλάκις ῥαθυμότερον καὶ ἀμελέστερον διοικοῦσιν· οἱ δὲ μηδεμίαν δόξαν προγόνων ἔχοντες, οὗτοι τὴν ἐκ πατέρων ἐλάττωσιν ἐθέλοντες ἀναπληρῶσαι τῇ ἰδίᾳ προθυμίᾳ φιλοκινδυνότερον ἐπὶ τὰς πράξεις κινοῦνται. Καὶ καθάπερ οι πενέστεροι ἐπιπονώτερον μᾶλλον τῶν εὐπορωτέρων ἐπὶ τὴν τοῦ βίου κτῆσιν ὁρμῶνται, τὸ ἐλλεῖπον ἀνταναπληρῶσαι τῆς τύχης σπουδάζοντες, οὕτως οἱ μὴ ἐκ πατέρων κληρονομήσαντες δόξαν διὰ τῶν ἰδίων πράξεων σπουδάζουσιν οἰκειώσασθαι δόξαν.
Διὰ ταῦτα οὖν προχειριζέσθω μὲν στρατηγὸς ἀγαθός, εὐγενής, πλούσιος, μὴ ἀποδοκιμαζέσθω δὲ πένης μετὰ ἀρετῆς, εἰ καὶ μὴ ἀπὸ λαμπρῶν καὶ ἐνδόξων προγόνων κατάγει τὸ γένος.

Πηγή:
Τακτικά Λέοντος, 22.76-83, 24.93-95, 98-26.116.
Βιβλιογραφία:
Haldon, Commentary, 131-132· Oikonomidès, Listes, 290· Ostrogosrky, Aristocracy, 4-5· Βυζαντινός κόσμος τ. 2, 288 (Cheynet)· Treadgold, Byzantium, 124· Kazhdan, Aristocrazia, 68-69· Κόλιας, Η θέση του στρατιωτικού, 36-38· Antonopoulou, “Aristocracy” in Byzantium, 153-159· Patlagean, Ελληνικός μεσαίωνας, 166-167.
Σχολιασμός:
Το κείμενο αποτελεί μία εκτενή εκδοχή περί στρατηγού πλουσίου και περί στρατηγού πένητα, η οποία βασίζεται στο Τακτικόν του Ονάσανδρου (1ος αι). Χωρίς να παρεκκλίνει σημαντικά από το αρχαίο του πρότυπο, ο αυτοκράτορας ακολουθεί την τελική συμβουλή του Ονάσανδρου, αναπτύσσοντας περισσότερο την έννοια της ευγένειας, στην οποία αποδίδει το περιεχόμενο τόσο του πλούτου όσο και των ανδραγαθημάτων, για να απορρίψει τη σημασία του πρώτου για τον διορισμό στο αξίωμα του στρατηγού. Το πρότυπο αυτό ήταν άμεσα αναγνωρίσιμο τον 9ο-10ο αι. , αν και Τακτικά περίπου σύγχρονα με τα Τακτικά του Λέοντος Στ΄ δίνουν την ακριβώς αντίθετη συμβουλή, δηλαδή συνιστούν την επιλογή πλουσίου στρατηγού. Σύμφωνα με αυτή την αντίληψη (που επίσης βασίζεται στο αρχαίο πρότυπο του Ονάσανδρου), ένας πένης θα αγωνιστεί περισσότερο για να αναπληρώσει την έλλειψη των ένδοξων προγόνων και για να βελτιώσει την «τύχη» του. Ο Λέων Στ΄ αναπτύσσει τους όρους που χρησιμοποιεί, πολλοί εκ των οποίων υπάρχουν στο αρχαίο του πρότυπο, αποδίδοντας σε αυτούς τόσο ηθικές, όσο και θεσμικές έννοιες. Η καταγωγή από ονομαστό γένος είναι αντικείμενο θαυμασμού (ἀγαπᾶν μὲν δεῖ τοῦτο). Το γένος, η καταγωγή, μπορεί να δώσει σε κάποιον λαμπρότητα (φήμη, «λαμπρύνεται»), σεμνότητα (επισημότητα, «σεμνύνεσθαι», δηλαδή αξιώματα), και δόξα (δοξαζόμενοι). Σε αυτή την περίπτωση η φήμη του γένους συνδέεται με τα κατορθώματα, αφού λαμπρός και περίδοξος είναι ο φημισμένος για τις πράξεις του, το οποίο χαρακτηρίζεται περιεκτικά ως «εὐγένεια». Θεσμικά, η ευγένεια αυτού του είδους φέρνει αξιώματα (λαμπροί, σεμνύνεσθαι) και «δόξα», και η αρμονική συνύπαρξη της ένδοξης καταγωγής και της γενναιότητας συνιστά «εὐτυχία». Η ουσία του κειμένου τονίζεται με ένα έντονο χιαστό σχήμα που χρησιμοποιεί: «λιτοί» ονομάζονταν όσοι βρίσκονταν στην υπηρεσία του κράτους χωρίς αξίωμα ή τίτλο, στη συγκεκριμένοι περίπτωση οι απλοί στρατιώτες. Ο όρος εισάγεται σκόπιμα στο κείμενο από τον Λέοντα Στ΄ προκειμένου να τονίσει την αντίθεση αλλά και για να θέσει αυτές τις παραμέτρους εντός του θεσμοποιημένου πλαισίου που ήταν γνωστό στην εποχή του. Οι λιτοί στρατιώτες και ας μην ξεχωρίζουν για τίποτα, βραβεύονται για τα έργα τους, κατά τον αυτοκράτορα, αλλά κάποιος που φημίζεται για το γένος του μόνο παραμένει «ἄπρακτος» (ἄπρατος), δηλαδή χωρίς αξίωμα, χωρίς καθήκοντα, επειδή δεν διαθέτει τις αρετές που είναι απαραίτητες σε έναν στρατηγό. Χωρίς ενδοιασμό ο αυτοκράτορας επιτρέπει τον χαρακτηρισμό «ἄχρηστοι» για τους στρατηγούς χωρίς αρετή, που περιέχει το πρότυπό του. Με αυτό ο αυτοκράτορας τους εξισώνει με εκείνη την κοινωνική κατηγορία που χαρακτηρίζεται από την έλλειψη προσφοράς στην πολιτεία. Αντιστοίχως ο Λέων Στ΄ χρησιμοποιεί την «ἀριστεία» για να υπερτονίσει τις ανδραγαθίες των απλών στρατιωτών (ο όρος δεν υπάρχει στο πρότυπο του Ονασάνδρου), κατατάσσοντάς τους έτσι μεταξύ των «ἀρίστων», όρου που παραδοσιακά αναφέρεται στα ανώτερα κοινωνικά στρώματα. Αυτοί λοιπόν που προέρχονται από ένδοξα γένη, ίσως δεν προσπαθήσουν πολύ να έχουν τις καλύτερες επιδόσεις, ενώ οι υπόλοιποι θα αποδειχθούν περισσότερο πρόθυμοι. Κατά τον ίδιο τρόπο οι πένητες προσπαθούν περισσότερο να αναπληρώσουν με την εργασία τους την έλλειψη χρημάτων (ἐπιπονώτερον… ἐπὶ τὴν τοῦ βίου κτῆσιν ὁρμῶνται). Στο πλαίσιο αυτό, η τύχη συνδέεται και με τους προγόνους (προγόνων λαμπρῶν εὐτυχὴς) και με τον πλούτο (τὸ ἐλλεῖπον ἀνταναπληρῶσαι τῆς τύχης σπουδάζοντες) για αυτούς που δεν «σεμνύνονται» είτε λόγω γένους, είτε λόγω πλούτου.