Στρατολόγηση και απόταξη

Χρονολογία: 6ος αι.
Στρατολόγηση και απόταξη
Τμήματα από βυζαντινές ζώνες, Die Welt von Byzanz, αρ. 474.

Ἔτι μέντοι καὶ ἄλλαις ζημιῶν ἰδέαις πολλαῖς τοὺς στρατιώτας ἀπέκναιον, ὥσπερ ἀμειβόμενοι τῶν ἐν τοῖς πολέμοις κινδύνων, ἐπικαλοῦντες τοῖς μὲν ὡς Γραικοὶ εἶεν, ὥσπερ οὐκ ἐξὸν τῶν ἀπὸ τῆς Ἑλλάδος τὸ παράπαν τινὶ γενναίῳ γενέσθαι, τοῖς δὲ ὡς οὐκ ἐπιτεταγμένον πρὸς βασιλέως σφίσι στρατεύοιντο, καίπερ ἀμφὶ τούτῳ γράμματα βασιλέως ἐνδεικνυμένοις, ἅπερ οἱ λογοθέται διαβάλλειν οὐδεμιᾷ ὀκνήσει ἐτόλμων• ἄλλοις δὲ, ὅτι δὴ τῶν ἑταίρων ἡμέρας σφίσιν ἀπολελεῖφθαί τινας ξυμβαίη. ὕστερον καὶ τῶν ἐν Παλατίῳ φυλάκων τινὲς ἀνὰ πᾶσαν στελλόμενοι τὴν Ῥωμαίων ἀρχὴν διηρευνῶντο δῆθεν τῷ λόγῳ ἐν τοῖς καταλόγοις τοὺς ἐς τὸ στρατεύεσθαι ἐπιτηδείους ὄντας ὡς ἥκιστα, καὶ αὐτῶν τινὰς μὲν ἅτε ἀχρείους ὄντας ἢ γεγηρακότας ἀφαιρεῖσθαι τὰς ζώνας ἐτόλμων, οἵπερ τὸ λοιπὸν ἐκ τῶν εὐσεβούντων ἐν τῷ δημοσίῳ τῆς ἀγορᾶς προσαιτοῦντες τροφὴν δακρύων τε καὶ ὀλοφύρσεως ἀεὶ προφάσεις τοῖς ἐντυγχάνουσιν ἐγίνοντο πᾶσι, τοὺς δὲ λοιποὺς, ὅπως δὴ μὴ ταὐτὰ καὶ αὐτοὶ πείσωνται, χρήματα μεγάλα ἐπράττοντο, ὥστε πάντων τοὺς στρατιώτας ἅτε τρόποις ἐκνενευρισμένους πολλοῖς πτωχοτέρους τε γεγονέναι καὶ οὐδαμῆ ἐς τὸ πολεμεῖν προθυμεῖσθαι ξυνέβη.

Πηγή:
Προκοπίου Ανέκδοτα, 147.3-25.
Βιβλιογραφία:
Jones, LRE, 614-619, 668, 675, 677· Βυζαντινός κόσμος τ. 1, 248-250 (Zuckerman)· Haldon, Warfare, 260-262, 263.
Σχολιασμός:
Η κατάταξη στο στρατό αποτελούσε μία σίγουρη σταδιοδρομία με καλές απολαβές, με την προϋπόθεση ότι κατάφερνε κανείς να επιζήσει στα πεδία των μαχών. Η κατάταξη ωστόσο δεν ήταν αυτονόητη και ακολουθούσε κανόνες, αφού κυρίως αυτοί που κατατάσσονταν έπρεπε να είναι υγιείς και αρτιμελείς. Τον 6ο αι. φαίνεται πως η κατάταξη ήταν εθελοντική, αλλά δεν υπάρχουν αποδείξεις πως η διαδικασία έγκρισης είχε καταργηθεί. Ο Προκόπιος φαίνεται να υποδηλώνει το αντίθετο, αφού η διαδικασία αυτή κατέληγε στην σύνταξη του συγκεκριμένου εγγράφου («γράμματα»). Επί Ιουστινιανού Α΄ αποτάχθηκαν αυτοί που δεν είχαν εμφανιστεί στο σώμα στο οποίο υπηρετούσαν, και επιπλέον αυτοί που δεν μπορούσαν πια να υπηρετήσουν λόγω ηλικίας ή τραυματισμού. Η αφαίρεση της «ζώνης» στο πλαίσιο της απόταξης από το στρατό αποτελεί στην ουσία μεταβολή του «σχήματος» των στρατιωτών. Η συστηματική προσπάθεια απόταξης των στρατιωτών υποδηλώνει τη δραστική αριθμητική μείωση των στρατευμάτων. Επιπλέον, ο Προκόπιος επισημαίνει πως οι «ἀπὸ τῆς Ἑλλάδος» Γραικοί, δηλαδή οπαδοί της αρχαίας ελληνικής θρησκείας, δεν γίνονταν δεκτοί στο στράτευμα. Το μέτρο αυτό εντάσσεται στη δέσμη μέτρων του Ιουστινιανού Α΄ εναντίον οποιωνδήποτε θρησκευτικών αποκλίσεων και των οπαδών τους. Οι εντεταλμένοι που εστάλησαν από τα ανάκτορα για να εκτελέσουν το έργο της διαλογής των στρατιωτών προέρχονταν από τις ανακτορικές φρουρές (ενδεχομένως –κατά τον Jones– με τον βαθμό του σκρίβωνα). Οι στρατιώτες των ανακτορικών φρουρών, των Σχολών, βρίσκονταν σε υψηλότερη θέση από αυτή των απλών στρατιωτών και συχνά χρησιμοποιούνταν σε ειδικές αποστολές. Εδώ η δραστηριότητά τους δεν περιγράφεται με ακρίβεια. Ο Προκόπιος φαίνεται να υπονοεί ότι στους απλούς στρατιώτες είτε επιβλήθηκε φορολογία είτε αναγκάστηκαν να δωροδοκήσουν τους αξιωματικούς των Σχολών προκειμένου να διατηρήσουν τις θέσεις τους. Ο Προκόπιος περιγράφει την απότομη μεταβολή της κοινωνικής θέσης των στρατιωτών του 6ου αι. και η περιγραφή περιέχει αρκετές αντιφάσεις, τόσο εντός του χωρίου, όσο και σε σύγκριση με άλλα χωρία. Οι στρατιώτες που είχαν αποταχθεί έπαυαν πια να ανήκουν στην κατηγορία των μισθοδοτούμενων του βυζαντινού δημοσίου. Δεν είναι σαφές αν ο συγγραφέας υπερβάλλει λέγοντας πως η απόταξη σήμαινε οικονομική καταστροφή, με αποτέλεσμα πολλοί να φτάνουν στην επαιτεία. Σύμφωνα με όσα έχει καταμαρτυρήσει ο ίδιος σε άλλο σημείο, οι στρατιώτες δεν μπορούν να θεωρηθούν πτωχοί, αν και ελάχιστοι από αυτούς ήταν πραγματικά πλούσιοι. Ενδεχομένως ελάχιστοι θα έφταναν ποτέ στην επαιτεία. Ωστόσο, ο Προκόπιος εδώ φαίνεται πως κάνει λόγο για ατιμωτική απόταξη, η οποία όχι μόνο επέφερε απώλεια των προνομίων που απολάμβαναν οι στρατιώτες μετά τη συνταξιοδότησή τους, αλλά και τους ενέτασσε μεταξύ των infames (: άτιμοι) σύμφωνα με τη νομοθεσία του Ιουστινιανού Α΄ (CJ 12.36.3). Μία τέτοια αλλαγή της νομικής τους θέσης όντως συνιστά δραματική μεταβολή της κατάστασης των στρατιωτών αυτών. Τέλος, οι «ἑταίροι» που αναφέρονται στο κείμενο είναι ένας τεχνικός όρος που εδώ σημαίνει «σύντροφοι» στα όπλα. Σε συγκεκριμένο πλαίσιο ακόμα και εντός του στρατού ο όρος μπορεί να εμπεριέχει σαφείς κοινωνικές προεκτάσεις.