Πένητες και πλουτούντες

Χρονολογία: 7ος-8ος αιώνας
Πένητες και πλουτούντες
Εικονογραφημένο χειρόγραφο των Ιερών Παραλλήλων, ca 800-840, Γαλάβαρης, Ζωγραφική χειρογράφων, αρ. 10.

Ἐπισφαλὴς ὁ βίος τοῖς πλουτοῦσι, καὶ δυσμεταχείριστος ἡ μεταβολή. Ἔτι δὲ λέγεις· πολλοὺς οἰκέτας περιάγει, καὶ πολλὰ κέκτηται πλέθρα γῆς ὁ πλουτῶν. Πρῶτον μὲν χαλεπὰς ἕξει τὰς εὐθύνας, πάντων τῷ Θεῷ τὸν λόγον ὑπέχων. Οὐ γὰρ ὅπως ἀπολαύσειε, μόνον ἔλαβεν, ἀλλ’ ὅπως καὶ ἑτέροις γένοιτο χρήσιμος. Δεύτερον δὲ, ὅτι πλέον οὐδὲν ἀπὸ τῆς περιουσίας αὐτῷ γίνεται ταύτης, ἢ φροντίδες, καὶ μέριμναι, καὶ ὀργαὶ καθημεριναὶ, καὶ ἀγανακτήσεις, καὶ τὸ διὰ παντὸς εἶναι ἐν ταραχαῖς καὶ θορύβοις. Οὗτος μὲν γὰρ μυρίας πληροῖ γαστέρας· ὁ δὲ πένης μίαν πληροῖ μόνον· ἀλλὰ καὶ οὗτος κἀκεῖνος μίαν, καὶ ἕν ἀμφότεροι θεραπεύουσι σῶμα· ἀλλ’ ὁ μὲν χωρὶς ἀγωνίας καὶ δέους, ὁ δὲ μετὰ τοῦ τρέμειν καὶ δεδοικέναι τὰς ἐπαναστάσεις, καὶ μυρίων δεῖσθαι τῶν συνεφαψομένων αὐτῷ τῆς τῶν πραγμάτων οἰκονομίας. Μὴ τοίνυν εἶδε, ὡς πολλὴν ἔχει περιουσίαν, ἀλλ’ εἰ πλέον τι τῆς πολλῆς ταύτης ἀπολαύει.

Πηγή:
Ιωάννη Δαμασκηνού, Ιερά παράλληλα, PG 95, 1517 C-1520 Α.
Σχολιασμός:
Τα Ιερά παράλληλα του Ιωάννη Δαμασκηνού (8ος αι.) είναι ένα ανθολόγιο αποσπασμάτων των πατέρων της Εκκλησίας. Μολονότι ένα σημαντικό μέρος των ανθολογηθέντων κειμένων έχει αναγνωριστεί, η προέλευση του συγκεκριμένου παραθέματος δεν είναι γνωστή, αλλά φαίνεται πως αποτελεί μία παραλλαγή απόψεων του Ιωάννη Χρυσόστομου (4ος-5ος αι.) για την διαχείριση του πλούτου και της πενίας. Η σημασία του κειμένου έγκειται στο γεγονός ότι διαδόθηκε ευρύτατα στο Βυζάντιο και η επιρροή του στην Εκκλησία ήταν μεγάλη. Εξωτερικό χαρακτηριστικό που πλούτου είναι η κατοχή γης και η επιρροή που ασκείται σε μεγάλο αριθμό ανθρώπων. Η διασπορά του πλούτου ανήκει στον αυτοπροσδιορισμό της αριστοκρατίας ήδη από την αρχαιότητα και αφορά κατεξοχήν την μέριμνα για τους ανθρώπους που βρίσκονται στην υπηρεσία των πλουσίων αλλά και στον ευρύτερο κύκλο τους, συχνά μέσω πελατειακών σχέσεων. Οι «οἰκέται» λοιπόν στο συγκεκριμένο χωρίο είναι ένας περιεκτικός όρος που δεν αναφέρεται μόνο σε δούλους, δηλαδή σε μη ελεύθερους, αλλά στην ευρύτερη ομάδα αυτών που βρίσκονταν στην υπηρεσία του πλουσίου. Ότι υπάρχουν ευρύτερες ομάδες που έχουν κάποια σχέση εξάρτησης από τον πλούσιο συνάγεται από τη φράση «μυρίας πληροῖ γαστέρας», που φαίνεται να υποκρύπτει σχέσεις εξάρτησης οικονομικού περιεχομένου, για παράδειγμα των καλλιεργητών, των ακολούθων κλπ. Εξαιτίας της επέκτασης της επιρροής του πλουσίου σε μεγάλες ομάδες ανθρώπων, κατά τον συγγραφέα ένας πλούσιος πάντα φοβάται την αντίδρασή τους (τρέμειν καὶ δεδοικέναι τὰς ἐπαναστάσεις). Για το λόγο αυτό, κατά τον Δαμασκηνό, ο πλούσιος διοικεί (τῶν πραγμάτων οἰκονομία) πάντα έχοντας πολλούς ανθρώπους ως βοηθούς. Η έναρξη του χωρίου, «δυσμεταχείριστος ἡ μεταβολή», αναφέρεται στις οποιεσδήποτε αλλαγές που μπορεί να επέλθουν στο βίο των πλουσίων, είτε σχετικά με την οικονομική τους κατάσταση, είτε και –κυρίως- σχετικά με τις εξεγέρσεις των ανθρώπων του που ίσως χρειαστεί να αντιμετωπίσουν. Σε αντίθεση, ο πένης πρέπει να φροντίσει μόνο τον εαυτό του, την καθημερινή του διαβίωση και τις δικές του σωματικές του ανάγκες. Η αντίληψη ότι η πενία επιφέρει και μία ησυχία του βίου, η οποία επίσης θεμελιώθηκε από τους πατέρες της Εκκλησίας, είναι διαδεδομένη στο Βυζάντιο. Εννοείται χωρίς να αναφέρεται με σαφήνεια ότι οι μεταβολές του βίου των πενήτων γίνονταν, σύμφωνα με αυτή την αντίληψη, προς το καλύτερο, ή τουλάχιστον εύκολα διαχειρίσιμες.